تحلیل فضایی اثرات زیرساخت های سبز بر شدت جزایر گرمایی سطحی در مقیاس محله ای تهران طی دوره ۲۰۱۵–۲۰۲۵

هدف: این پژوهش با هدف بررسی فضایی شدت جزیره گرمایی سطحی در ۳۵۲ محله کلان شهر تهران طی تابستان های ۲۰۱۵- ۲۰۲۵ صورت گرفته است. در این راستا، تاکید بر نقش پوشش گیاهی، درصد پوشش درختی، سطوح نفوذناپذیر، آلبدو سطحی و ویژگی های توپوگرافی (ارتفاع، شیب) به منظور شناسایی الگوهای ناهمگنی مکانی، محاسبه پتانسیل خنک کنندگی محلی و ارائه چارچوب اولویت بندی مداخلات زیرساخت سبز شهری بوده است.روش پژوهش: داده های سنجش ازدور ماهواره های لندست ۸/۹ (باندهای حرارتی OLI/TIRS) و سنتینل-۲ (MSI Level-۲A) از پلتفرم Google Earth Engine برای استخراج دمای سطح زمین، شاخص نرمال شده پوشش گیاهی، درصد پوشش درختی (WorldCover ۲۰۲۱)، سطوح نفوذناپذیر، آلبدو سطحی، ارتفاع میانگین (SRTM) و شیب استخراج گردید. شدت جزیره گرمایی سطحی بر اساس تفاضل میانگین دمای سطح محله با میانه دمای کل شهر محاسبه شد. تحلیل های اکتشافی شامل آمار توصیفی، آزمون موران جهانی/ محلی (خودهمبستگی فضایی)، تحلیل لکه های داغ (آماره گتیس- ارد جی)، همبستگی پیرسون و رگرسیون ساده انجام شد. مدل سازی شامل رگرسیون حداقل مربعات معمولی، آزمون های لاگرانژ (انتخاب مدل خطای/ تاخیر/ دوربین فضایی)، رگرسیون وزنی جغرافیایی چندمقیاسی و محاسبه شاخص پتانسیل خنک کنندگی (ترکیب قدرمطلق ضرایب محلی معنادار) در نرم افزارهای ArcGIS Pro و Python اجرا شد.یافته ها: براساس نتایج، میانگین دمای سطح ۲۱/۴۴ ±۵۶/۲ و شدت جزیره گرمایی سطحی ۱۰/۰±۵۶/۲ درجه سلسیوس محاسبه شد. خودهمبستگی فضایی قوی (شاخص موران جهانی شدت جزیره گرمایی= ۰/۷۲۴۵، سطح معناداری کمتر از ۰/۰۰۱) و خوشه بندی داغ سطوح نفوذناپذیر در جنوب و مرکز شهر مشاهده گردید. همبستگی های قوی شامل ارتفاع (همبستگی= ۰/۴۵-)، سطوح نفوذناپذیر (همبستگی= ۰/۳۸-) و پوشش گیاهی (همبستگی= ۰/۲۸-) بود. رگرسیون وزنی جغرافیایی چندمقیاسی (ضریب تعیین تعدیل شده= ۰/۹۲۲۴، معیار اطلاعات آکائیکه تعدیل شده= ۲۱۲۷/۳۶) نشان داد پوشش گیاهی (ضریب= ۵۲/۱-)، پوشش درختی (ضریب= ۰/۱۱-)، آلبدو (ضریب= ۷۱/۶-) اثرات خنک کننده معنادار (سطح معناداری کمتر از ۰/۰۰۱، ۵۰ تا ۹۴ درصد محلات) و سطوح نفوذناپذیر اثر گرم کننده (۱۰۰ درصد محلات) با ناهمگنی شدید (ضریب تعیین محلی: ۰/۶۲-۰/۸۸) دارند. شاخص پتانسیل خنک کنندگی میانگین ۳/۹۷ (با دامنه ۲/۲۸-۶/۳۸) محاسبه شد.نتیجه گیری: نتایج نشان می دهد که پوشش درختی و گیاهی در تعداد قابل توجهی از محلات تهران، پتانسیل خنک کنندگی بالایی داشته و نقشی کلیدی در تعدیل جزیره گرمایی سطحی ایفا می کند. مدل رگرسیون وزنی جغرافیایی چندمقیاسی (MGWR) با عملکردی به مراتب برتر نسبت به مدل های جهانی (رگرسیون حداقل مربعات معمولی با ضریب تعیین ۰/۶۲ و مدل خطای فضایی با ضریب تعیین ۰/۷۵)، ناهمگنی و مکان وابستگی روابط بین متغیرها را به طور دقیق آشکار می سازد. از منظر سیاستی، یافته ها بر ضرورت اولویت دهی به مداخلات سبز در محلات جنوبی و بخش هایی از مرکز شهر با سطوح بالای نفوذناپذیری و پتانسیل خنک کنندگی پایین تاکید دارد؛ رویکردی که می تواند به تحقق عدالت حرارتی و تقویت تاب آوری اقلیمی شهری منجر شود.

کلیدواژه ها:

جزایر گرمایی شهری ، دمای سطح زمین ، رگرسیون فضایی ، رگرسیون وزنی جغرافیایی ، چندمقیاسی ، زیرساخت سبز شهری