تاثیر نظام های خاک ورزی، مدیریت بقایای گیاهی و آرایش کاشت بر برخی ویژگی های فیزیولوژیک، عملکرد دانه و درصد روغن کنجد (Sesamum indicum L.)

سابقه و هدف: استفاده از روش خاک ورزی حفاظتی و حفظ بقایای گیاهی در خاک در تولید و عملکرد گیاهان زراعی می تواند تاثیر گذار باشد. روش های صحیح خاک ورزی و حفظ بقایای گیاهی از جمله مولفه های اساسی نظام کشاورزی پایدار هستند که نقش مهمی را در پایداری نظام های تولید محصولات کشاورزی ایفا می کنند. الگوی کاشت نشان دهنده موقعیت هندسی بوتهها روی ردیفها است که میتوان آن را با تغییر فاصله ردیف، فاصله بین بوتهها و چگونگی قرار گرفتن بوتهها روی ردیفهای کاشت تغییر داد. به منظور بررسی تاثیر روش خاک ورزی در تولید کنجد تحت تاثیر بقایای گیاهی و آرایش کاشت، آزمایشی به صورت اسپلیت - فاکتوریل در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار به مدت دو سال زراعی (۱۳۹۹-۱۳۹۸ و ۱۴۰۰-۱۳۹۹) در مزرعه مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی شهرستان جیرفت اجرا شد.مواد و روش ها: در این پژوهش عامل اصلی روش های خاک ورزی در سه سطح شامل بدون خاک ورزی، خاک ورزی کاهشی (دیسک) و خاک ورزی متداول (رایج) و عامل فرعی ترکیب بقایای گیاهی گندم در سه سطح (۵، ۳۰ و ۶۰ درصد بقایا) و آرایش کاشت در دو سطح (کاشت معمول و زیگزاگی) بودند. بقایای گیاهی در سال دوم همان بقایای گیاهی باقی مانده سال اول بود. ویژگی های مورد بررسی تعداد کپسول در بوته، تعداد دانه در کپسول، وزن هزار دانه، عملکرد زیست توده، شاخص برداشت، کلروفیل a و b، کلروفیل کل، کاروتنوئید و درصد و عملکرد روغن بودند. اندازه گیری درصد روغن با استفاده از روش استخراج با حلال و دستگاه سوکسوله انجام شد. اندازه گیری کلروفیل a، b و کاروتنوئیدها در مرحله قبل از گلدهی از سطح سبز به روش آرنون (Arnon, ۱۹۶۷) استفاده شد. داده های حاصل با کمک نرم افزار آماری SASنسخه ۱/۹ آنالیز شده و مقایسه میانگین داده ها با آزمون چند دامنه ای دانکن در سطح احتمال ۵ درصد انجام شد.یافته ها: نتایج تجزیه واریانس مرکب نشان داد که اثر آرایش کاشت بر کلروفیل a معنی دار شد و بیشترین آن از آرایش کاشت زیگزاگی حاصل شد. برهمکنش سال× خاک ورزی× درصد بقایا بر کلروفیل a معنی دار گردید. مقایسه میانگین ها نشان داد که بیشترین کلروفیل a در سال دوم و روش خاک ورزی کاهشی توام با حفظ ۶۰ درصد بقایا مشاهده شد. برهمکنش سال× خاک ورزی× درصد بقایا × الگوی کاشت بر تعداد کپسول در بوته، تعداد دانه در کپسول، وزن هزار دانه، عملکرد زیست توده، شاخص برداشت، کلروفیل b، کلروفیل کل، کاروتنوئید و درصد روغن معنی دار گردید. نتایج حاصل نشان داد که بیشترین عملکرد دانه (۹۲/۱۶۲۹ کیلوگرم در هکتار)، عملکرد زیست توده (۳/۶۱۳۷ کیلوگرم در هکتار)، وزن هزار دانه (۷۱/۵ گرم)، تعداد دانه در کپسول (۸۵/۷۵)، در سال دوم و روش خاک ورزی متداول توام با کاربرد ۶۰ درصد بقایا و آرایش کاشت زیگزاگی و کمترین آنها در شرایط عدم خاک ورزی توام با کاربرد ۵ درصد بقایا و آرایش کاشت معمول مشاهده شد. همچنین تحت شرایط خاک ورزی کاهشی میزان کلروفیل کل با کاربرد ۳۰ و ۶۰ درصد بقایا و آرایش کاشت زیگزاگی افزایش یافت. افزایش درصد روغن دانه تحت خاک ورزی متداول با کاربرد ۶۰ درصد بقایا و آرایش کشت معمول مشاهده شد.نتیجه گیری: بر اساس نتایج استفاده از روش خا ک ورزی حفاظتی توام با حفظ ۶۰-۳۰ درصد بقایا و آرایش کاشت زیگزاکی علاوه بر کاهش آلودگی محیط زیست، به عنوان روش مناسب جهت حصول عملکرد بالاتر کنجد در منطقه مورد مطالعه می تواند نقش موثری ایفا کند.

کلیدواژه ها:

کشاورزی حفاظتی ، خاک ورزی کاهشی ، عملکرد دانه ، کاشت زیگزاگی