مدل سازی کیفی سازوکارهای مقاومت مراجعان نوجوان در برابر مداخله مشاور تحلیلی مبتنی بر نظریه های تنظیم هیجان و رفتار مخرب اجتنابی

مقاومت مراجعان نوجوان یکی از موانع اصلی موفقیت مشاوره و روان درمانی است. پژوهش حاضر با هدف مدل سازی کیفی سازوکارهای مقاومت نوجوانان ایرانی در برابر مداخله مشاور و با تاکید بر نقش تنظیم هیجان و رفتار مخرب اجتنابی انجام شد. مطالعه با رویکرد نظریه داده بنیاد نسخه استرابی و کوربین با شرکت ۲۸ نوجوان ۱۴ تا ۱۸ ساله (۱۶ دختر و ۱۲ پسر) که حداقل چهار جلسه مشاوره داشته و مقاومت آشکار نشان داده بودند اجرا شد. داده ها از طریق مصاحبه های عمیق نیمه ساختار یافته جمع آوری و به صورت همزمان با روش سه مرحله ای کدگذاری، باز محوری و انتخابی تحلیل شدند. نمونه گیری هدفمند و نظری تا رسیدن به اشباع نظری کامل ادامه یافت و اعتبار پژوهش از طریق triangulation چندگانه، member checking، ممیز خارجی و زنجیره کامل شواهد تامین گردید. پدیده محوری «مقاومت» به عنوان تلاش لحظه ای و ناهشیار برای تنظیم هیجان های هسته ای طاقت فرسا (شرم، سمی، ترس از طرد شدن، خشم منتقل شده و درماندگی) از طریق رفتارهای مخرب اجتنابی تعریف شد. مدل نهایی شامل شرایط علی هیجان های هسته ای، شرایط زمینه ای سبک دلبستگی ناایمن، ترومای بین فردی، فرهنگ شرم محور، شرایط مداخله گر، رفتارهای مشاور، چهار طبقه استراتژی اجتنابی هیجانی، شناختی، رفتاری، بین فردی و پیامدهای کوتاه مدت (کاهش تنش) و بلندمدت (تداوم چرخه مشکل) بود. مقاومت نوجوانان نه یک رفتار نافرمانی بلکه یک مانور اضطراری تنظیم هیجانی است. تغییر پارادایم از شکستن مقاومت به تنظیم مشترک هیجان در لحظه مقاومت و توجه ویژه به تایید شرم قبل از محتوا می تواند نرخ ترک درمان را به طور چشمگیری کاهش داده و اثربخشی مداخلات با این گروه سنی را افزایش دهد. مدل ارائه شده به عنوان یک چارچوب بومی و فرآیندی قابلیت کاربرد گسترده در آموزش، نظارت بالینی و طراحی پروتکل های درمانی نوجوانان در ایران را دارد.

کلیدواژه ها:

مقاومت درمانی ، نوجوانان ، تنظیم هیجان ، رفتار مخرب اجتنابی ، شرم سمی