مطالعه تطبیقی الگوهای حکومتی شاه سلطان حسین صفوی، نادرشاه افشار و کریم خان زند: تحلیلی بر سیاست داخلی، خارجی، نظامی و اخلاق حکمرانی

این مقاله به بررسی تطبیقی الگوهای حکومتی سه دوره مهم و تاثیرگذار در تاریخ ایران می پردازد: دوره شاه سلطان حسین صفوی (۱۶۹۴–۱۷۲۲ میلادی)، نادرشاه افشار (۱۷۳۶–۱۷۴۷ میلادی) و کریم خان زند (۱۷۵۱–۱۷۷۹ میلادی). هدف اصلی این پژوهش، شناسایی و تحلیل ویژگی های حکومتی هر یک از این سه دوره و بررسی نقاط قوت و ضعف آنها در چهار حوزه کلیدی است: سیاست داخلی، سیاست خارجی، امور نظامی و اخلاق و منش شخصی حاکمان. روش تحقیق مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای و تحلیل محتوای منابع تاریخی فارسی و انگلیسی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که الگوی حکومتی شاه سلطان حسین بر پایه استبداد انفعالی استوار بود و قدرت واقعی از شاه به درباریان، روحانیون و خواجگان منتقل شد که منجر به فساد گسترده، ناتوانی نظامی و در نهایت سقوط اصفهان به دست محمود افغان گردید. الگوی نادرشاهی در ابتدا با بازگرداندن حیثیت ملی، قلمرو و قدرت نظامی ایران همراه بود، اما خشونت افراطی، بخل، کینه توزی و سیاست های سرکوبگرانه او به بی ثباتی سیاسی، شورش های داخلی و سرانجام ترور وی انجامید. در مقابل، الگوی کریم خانی با تمایل به حکومت مردم سالار، سادگی در زندگی، عدم پذیرش تاج گذاری و انتخاب عنوان «وکیل الرعایا» مشخص می شود، اما ضعف در برنامه ریزی جانشینی، محدودیت نفوذ جغرافیایی و عدم توجه به ساختارهای نهادی از نقاط ضعف اساسی آن بود. این مطالعه به استخراج مولفه های بهینه حکمرانی و درس های تاریخی برای حاکمان و سیاستگذاران کمک می کند.واژگان کلیدی: الگوی حکومتی، شاه سلطان حسین صفوی، نادرشاه افشار، کریم خان زند، حکمرانی تطبیقی