کمربند سبز؛ الگویی هوشمند برای مهار خزش شهری و آینده پایدار کلانشهر مشهد

در سال های اخیر، گسترش سریع و بی برنامه شهرها پدیده ای به نام «خزش شهری» را به وجود آورده که آثار زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی سنگینی دارد. در این میان، «کمربند سبز» به عنوان راهکاری موثر برای کنترل توسعه کالبدی و حفظ تعادل اکولوژیک شهرها شناخته می شود. شهر مشهد، به دلیل قرارگیری در دامنه ارتفاعات جنوبی و رشد افقی گسترده، از مهم ترین نمونه های درگیر با این پدیده در ایران است. این پژوهش در پی آن است تا با رویکرد آینده پژوهی و سناریونویسی، نقش کمربند سبز ارتفاعات جنوبی مشهد را در کنترل خزش شهری شناسایی و تحلیل نماید و از این رهگذر، به طراحی چارچوبی برای حکمرانی سبز رضوی در افق ۱۴۱۴ بپردازد. برای تحقق هدف تحقیق، روش ترکیبی مبتنی بر تحلیل ساختاری MICMAC و ارزیابی اثر متقابل متغیرها به کار گرفته شد. یافته های پژوهش نشان می دهد، مهم ترین پیشران های موثر بر آینده کمربند سبز عبارت اند از: نظام مدیریتی و نهادی، حمایت های قانونی، مشارکت اجتماعی، پایداری مالی، و نوآوری های فناورانه در نظام پایش و کنترل زمین. بر اساس تحلیل سناریوها، در صورت استمرار سیاست های فعلی، دست کم سه آینده محتمل برای کمربند سبز مشهد تا سال ۱۴۱۴ قابل تصور است که مطلوب ترین آن در گرو شکل گیری «حکمرانی سبز رضوی» با محوریت وقف و مشارکت شهروندی خواهد بود. نتیجه گیری نهایی پژوهش تاکید می کند که تحقق توسعه پایدار شهری در مشهد، نیازمند تقویت نقش کمربند سبز به مثابه یک نهاد زیست محیطی و مدیریتی است، نه صرفا یک عنصر کالبدی. این کمربند هنگامی می تواند از خزش شهری جلوگیری کند که در قالب سیاست های یکپارچه زمین، اهداف برنامه ریزی درون زا، و نظام تعامل میان مدیریت وقف رضوی و شهرداری مشهد به اجرا درآید. به علاوه، پیشنهاد شده است که ایجاد سازمان دائمی حکمرانی سبز رضوی و صندوق وقف محیط زیست شهری، بستر اجرایی آینده مطلوب مشهد را فراهم سازد. بر این اساس، پژوهش حاضر می کوشد با رویکردی علمی، اخلاقی و آینده نگر، چشم انداز شکل گیری شهری هوشمند، سبز و تاب آور را برای مشهد در افق ۱۴۱۴ ترسیم کند.

کلیدواژه ها:

کمربند سبز شهری ، خزش شهری ، آینده پژوهی ، توسعه پایدار هوشمند ، شهر مشهد