کارکرد سیاسی و اجتماعی میثاق مدینه در ایجاد امت واحده در اسلام اولیه

میثاق مدینه (صحیفه مدینه) را می توان نخستین تلاش نهادی در اسلام اولیه برای ساماندهی یک جامعه سیاسی متکثر دانست. جامعه یثرب در آغاز هجرت پیامبر اسلام (ص) واجد ساختاری قبیله ای، تنوع دینی و رقابت های سیاسی حل نشده بود که شکل گیری هرگونه وحدت فراگیر را با چالش های جدی مواجه می ساخت. این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و بر پایه منابع تاریخی و مطالعات معاصر به بررسی کارکردهای سیاسی و اجتماعی میثاق مدینه در فرآیند شکل گیری امت واحده می پردازد. فرضیه مقاله آن است که پیامبر اسلام (ص) با شناخت واقع بینانه از منطق قبیله، تعارض های هویتی و نگرانی گروه های مختلف میثاق مدینه را به مثابه یک اساسنامه سیاسی - اجتماعی طراحی کرد که هدف آن نه حذف تکثر، بلکه تنظیم نهادی آن بود. نتایج پژوهش نشان می دهد که میثاق مدینه با تثبیت مرجعیت داوری، تعریف تعهدات متقابل و ایجاد چارچوب امنیت جمعی زمینه گذار از جامعه قبیله ای به امت واحده را فراهم ساخت. بر این اساس امت در اسلام اولیه بیش از آن که صرفا مفهومی اعتقادی باشد پدیده ای قراردادی و نهادی در بستر تاریخ اجتماعی مدینه محسوب می شود.

کلیدواژه ها:

میثاق مدینه ، امت واحده ، جامعه قبیله ای ، نظم سیاسی ، اسلام اولیه