بررسی طنز زبانی در کتاب ماشالله خان در بارگاه هارون الرشید نوشته ایرج پزشکزاد

ادبیات فارسی از دیرباز عرصه آفرینش آثار درخشانی در حوزه طنز بوده است. ادبیات معاصر فارسی نیز سرشار از نمونه های درخشان طنز بخصوص در قالب داستان است. رمان «ماشالله خان در بارگاه هارون الرشید» اثر ایرج پزشکزاد، یکی از آثار برجسته طنز در داستان نویسی نوین فارسی است که با بهره گیری از سبکی کاریکاتوری، اغراق آمیز و هجوگونه، تصویری طنزآمیز از جامعه ایرانی نیمه دوم قرن بیستم را ارائه می دهد. این رمان با بازآفرینی هوشمندانه فضای تاریخی عصر عباسی و جای دادن شخصیت هایی با رفتارهای معاصر در آن، به نقد تند ناراستی ها، تصنع ها و ناهنجاری های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعه زمان خود می پردازد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل گونه بسیار مهم طنز در رمان «ماشالله خان در بارگاه هارون الرشید» اثر ایرج پزشکزاد، یعنی طنز زبانی است و بدین منظور از روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به نظریه های کلیدی در حوزه طنز و همچنین مطالعات صاحب نظران ایرانی در زمینه انواع طنز استفاده می شود. یافته ها نشان می دهد که طنز در این رمان در هفت گونه اصلی زبانی، ادبی، موقعیتی، داستانی، نمایشی، توصیفی و تحلیلی اجرا شده است که گونه زبانی هم به لحاظ بسامد و هم به لحاظ تاثیرگذاری در فضای داستان ماشالله خان بسیار چشمگیر است. طنز زبانی در این داستان نه تنها در ایجاد ذهنیت طنز در خواننده موثر است بلکه ابزاری هوشمندانه برای برجسته سازی تضادهای فرهنگی و نقد ساختارهای ناسالم اجتماعی به شمار می رود.

کلیدواژه ها:

گونه های طنز ، ادبیات معاصر فارسی ، ایرج پزشکزاد ، ماشالله خان در بارگاه هارون الرشید ، طنز اجتماعی ، طنز زبانی