رابطه ی بین اعتماد به هوش مصنوعی و نگرش به کنترل اجتماعی دیجیتال در میان کاربران فضای مجازی

رشد فزاینده کاربرد هوش مصنوعی در تعاملات اجتماعی، رسانه ای و حکمرانی دیجیتال موجب شده است اعتماد کاربران به این فناوری به عنوان یک مولفه حیاتی درک و پذیرش آن شناخته شود. در مقابل، نگرانی نسبت به شکل گیری نوعی کنترل اجتماعی دیجیتال و نظارت نامرئی بر رفتار کاربران در حال افزایش است. این پژوهش با هدف تبیین رابطه بین اعتماد به هوش مصنوعی و نگرش به کنترل اجتماعی دیجیتال در میان کاربران ایرانی فضای مجازی انجام شد. روش تحقیق از نوع توصیفی–تحلیلی و همبستگی (کاربردی–کمی) بود. جامعه آماری شامل کاربران فعال سامانه های مبتنی بر هوش مصنوعی در ایران در سال ۱۴۰۴ بود و با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای، نمونه ای ۴۰۰ نفری انتخاب شد. داده ها با استفاده از پرسشنامه اعتماد به هوش مصنوعی (۱۸ گویه بر اساس مدل لی، ۲۰۲۴) و مقیاس نگرش به کنترل اجتماعی دیجیتال (۱۵ گویه بر مبنای جین، ۲۰۲۵) گردآوری گردید. برای تحلیل داده ها از آمار توصیفی، همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه و مدل یابی معادلات ساختاری (SEM) بهره گرفته شد. نتایج نشان داد رابطه ای منفی و معنادار بین اعتماد به هوش مصنوعی و نگرش به کنترل اجتماعی دیجیتال وجود دارد۰٫۴۲ r = −، ۰٫۰۰۱p < ؛ به گونه ای که افزایش اعتماد کاربران، احساس نظارت و کنترل دیجیتال آنان را کاهش می دهد. همچنین متغیر «درک شفافیت الگوریتمی نقش میانجی نسبی در این رابطه دارد ۰٫۱۷β = −، ۰٫۰۲۲p =. مدل نهایی با شاخص های برازندگی مناسب ۰.۹۴CFI = ۰.۰۴۸RMSEA = تایید شد. تحلیل های گروهی نیز نشان دادند زنان نسبت به مردان ادراک بیشتری از کنترل اجتماعی دارند، در حالی که سطح تحصیلات با افزایش اعتماد همبسته است. بر اساس یافته ها می توان نتیجه گرفت که اعتماد فناورانه و شفافیت تصمیم گیری هوش مصنوعی، عوامل کاهش دهنده احساس کنترل اجتماعی در فضای دیجیتال اند. نتایج این پژوهش علاوه بر تقویت مبانی نظری اعتماد فناورانه، می تواند در طراحی سیاست های ملی هوش مصنوعی و افزایش اعتماد اجتماعی نسبت به فناوری های نوین در بستر فرهنگی ایران مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

اعتماد به هوش مصنوعی ، کنترل اجتماعی دیجیتال ، شفافیت الگوریتمی ، هویت دیجیتال ، کاربران فضای مجازی