دهقان ایرانی و سرف روسی: مقایسه تعهدات و خدمات اقتصادی–اجتماعی

این پژوهش با روش تحلیل تطبیقی–تاریخی، به بررسی تعهدات و خدمات مالی–اجتماعی دهقانان در ایران و سرف ها در روسیه می پردازد تا نشان دهد صورت بندی های نهادی متفاوت چگونه ظرفیت بسیج سیاسی و مسیر تحول اجتماعی را شکل داده اند. مسئله اصلی این است که تفاوت های حقوقی و نهادی تعهدات دهقانی در دو جامعه عمدتا کشاورزی، چرا به پیامدهای سیاسی متمایز انجامیده است. داده ها بر منابع دست اول و ادبیات کلاسیک و جدید استوار است و دامنه زمانی روسیه قرون شانزدهم تا نوزدهم و ایران از دوره ایخانان تا قاجار را دربر می گیرد. یافته ها حاکی است که در روسیه، رعیت داری مدون/سرواژی، دهقان را به زمین و ارباب مقید کرد و سه گانه «کار اجباری (بارشچینا)، اجاره نقدی/جنسی (ابروک) و مالیات های دولتی» با پشتوانه نهاد «میر» و اصل «مسئولیت تضامنی» تثبیت شد. در ایران، با وجود آزادی شرعی رعایا، شبکه ای چندلایه از بهره مالکانه، خراج دیوانی، تعهدات تیولی و وقفی، بیگاری و بدهی—با ضمانت های عرفی مانند میرآب و لایروبی جمعی—وابستگی موثر ایجاد کرد. نتیجه آن که تمرکز حقوقی–نهادی در روسیه استثمار یکنواخت و شورش های سراسری را تسهیل کرد، حال آن که پراکندگی عرفی در ایران بسیج ملی را محدود و تغییر ساختاری را به اصلاحات ارضی دیرهنگام و از بالا واگذاشت.

کلیدواژه ها:

ایران ، روسیه ، دهقان ، سرف ، رعیت داری(سرواژی)