بررسی پاسخ شاخص های زیستی و کیفی خاک به تغییر کاربری از جنگل به باغ چای و شالیزار (مطالعه موردی: شهرستان فومن، استان گیلان، ایران)

این پژوهش با هدف بررسی اثر تغییر کاربری اراضی و تغییرات عمق بر ویژگی های زیستی، شیمیایی و فیزیکی خاک در منطقه فومن، استان گیلان انجام شد. بدین منظور، از هر یک از کاربری های جنگل طبیعی، باغ چای و شالیزار، تعداد ۱۵ نمونه خاک در پنج عمق (۲۰-۰، ۴۰-۲۰، ۶۰-۴۰، ۸۰-۶۰ و ۱۰۰-۸۰ سانتی متر) جمع آوری شد. شاخص های اندازه گیری شده شامل کربن آلی خاک (SOC)، تنفس میکروبی (Cmin)، کربن زیست توده میکروبی (MBC)، گلومالین، میانگین وزنی قطر خاک دانه (MWD)، فعالیت آنزیم های دهیدروژناز، فسفاتاز اسیدی و قلیایی، سلولاز، pH و ضریب متابولیک (qCO₂)  بود. نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر متقابل عمق و کاربری بر تمام شاخص های اندازه گیری شده در سطح احتمال یک درصد (p<۰.۰۱) معنی دار بود. به طورکلی، باغ چای در اغلب شاخص ها عملکرد بهتری نسبت به دو کاربری دیگر داشت؛ به گونه ای که در لایه سطحی (۲۰-۰ سانتی متر)، مقدار SOC، Cmin، MBC، آنزیم سلولاز، گلومالین و MWD به ترتیب ۹۴/۱۷، ۳۶/۰، ۴۴/۱۹، ۱۶، ۳/۱۴ و ۷ درصد بیش تر از جنگل و ۸۶/۳۶، ۶۸/۱، ۷۹/۴۶، ۶۱/۲۳، ۹۲/۵۵ و ۳۴/۵۲ درصد بیش تر از شالیزار بود. فعالیت آنزیم فسفاتاز اسیدی در لایه سطحی کاربری جنگل نسبت به کاربری های باغ چای و شالیزار به ترتیب ۶۶/۲۳ و ۸۸/۱۰ درصد بیش تر بود. در مقابل، در لایه سطحی، فعالیت آنزیم های دهیدروژناز، فسفاتاز قلیایی و شاخص qCO₂ در شالیزار به ترتیب ۴ برابر، ۳۵/۷ و ۸۶/۳۱ درصد بیش تر از جنگل و ۸۹/۱۵، ۵/۹ و ۲۸/۴۳ درصد بیش تر از باغ چای بود. این افزایش نشان می دهد که میکروارگانیسم های خاک در شرایط غرقابی شالیزار، به دلیل محدودیت اکسیژن و کارایی پایین مصرف کربن، انرژی بیشتری برای حفظ متابولیسم صرف می کنند. سایر شاخص ها نیز با افزایش عمق کاهش معنی داری داشتند. این نتایج بیانگر برتری نسبی باغ های چای از نظر کیفیت زیستی و پایداری خاک نسبت به سایر کاربری ها و اهمیت حفظ این کاربری در اکوسیستم های خاکی شمال ایران است.

کلیدواژه ها:

تغییر کاربری ، شاخص حساسیت ، عمق خاک ، کربن آلی ، گلومالین