بازتاب باورهای آیینی در هنر فلزکاری: تحلیلی بر جام های دوران مفرغ تا ساسانی

مسئله ی اصلی این پژوهش، نه صرفا توصیف زیبایی شناختی جام های فلزی، بلکه واکاوی نقش این اشیاء در بازتولید و انتقال باورهای آیینی از عصر مفرغ تا پایان دوران ساسانی است. پرسش محوری آن است که تحولات تکنولوژیک در فلزکاری چگونه در خدمت تغییرات مفهومی و اسطوره ای نقوش بر روی جام ها قرار گرفته است. هدف این مطالعه، طبقه بندی نظام مند نقوش آیینی-اساطیری و تبیین دلالت های فرهنگی آن ها با ردگیری پیوستگی ها و گسست های تصویری در بازه ای پنج هزارساله است. پژوهش با رویکردی کیفی و روش «توصیفی-تحلیلی» و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و گزارش های باستان شناسی انجام شده است. جامعه ی آماری شامل جام های فلزی مکشوفه از محوطه های کلیدی همچون حسنلو، مارلیک، زیویه و مجموعه های ساسانی است. یافته ها نشان می دهد که برخلاف نگاه صرفا تزیینی، جام های فلزی به مثابه «متن» عمل می کرده اند. در دوره مفرغ، نقوش اغلب به بازنمایی آیین های جمعی و ایزدان باروری اختصاص دارد و بر بعد زمینی و کشاورزی تاکید می شود؛ اما در دوره ساسانی، نقوش به صحنه های درباری و ایزدبانوان موکل بر فره ایزدی تغییر ماهیت می دهد. نتیجه آن که گذار از «جام های با صحنه های بزمی-اسطوره ای» در هزاره اول پ.م به «جام های سلطنتی با نقوش شکار و پیروزی» در دوره ساسانی، نه صرفا یک تحول سبکی، بلکه بازتابی از گذار نظام های آیینی از ساختارهای معبد-محور به ساختارهای شاهنشاهی-محور است. این پژوهش اثبات می کند که جام های فلزی، نه کالاهای تجملی صرف، بلکه رسانه هایی برای مشروعیت بخشی سیاسی و یادآوری اسطوره های بنیادین جامعه بودند.

کلیدواژه ها:

جام های فلزی ، آیین های باستانی ، شمایل نگاری ، هنر ساسانی ، عصر مفرغ ، فلزکاری.