بررسی نسبت "لفظ و معنا" در زبان شناسی و "فرم" در فرمالیسم

این مقاله به بررسی تطبیقی و مقایسه ی مفهوم بنیادین "فرم" در نظریه ی فرمالیسم با مبحث دیرینه ی "لفظ و معنا" در زبان شناسی پرداخته است. پژوهش حاضر با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و هدف اصلی رفع ابهام از تعریف "فرم" در فرمالیسم، بر اثبات وحدت و همبستگی این دو مفهوم در هر دو جریان فکری تاکید دارد. برخلاف تصور رایج که فرمالیسم را صرفا تمرکز بر شکل ظاهری و نادیده گرفتن محتوا می دانستند، تحلیل آرای فرمالیست ها نشان داد که آنان منکر تقابل صورت و محتوا هستند و فرم را مجموعه عناصر ساختاری اثر می دانند که هرکدام کارکردی ادبی برعهده دارند و در ارتباط با یکدیگر هستند. در امتداد این دیدگاه، با تحلیل آرای منتقدانی چون جاحظ، ابوهلال عسکری و به ویژه عبدالقاهر جرجانی، مشخص شد که آنان نیز بر پیوند ناگسستنی لفظ و معنا تاکید دارند. نظریه ی "نظم" جرجانی، که فصاحت را برآمده از ساختار نحوی و آرایش بلاغی الفاظ می داند، با مفهوم فرم در فرمالیسم که بر انسجام تاکید دارد، منطبق است. در نهایت، مقاله به این نتیجه رسید که هسته ی اصلی تفکر در هر دو جریان، در اصالت بخشیدن به همبستگی و جدایی ناپذیری لفظ و معنا مشترک هستند و بر این باورند که کلام ادبی فراتر از ابلاغ پیام، از طریق تنظیم و سازماندهی بلاغی عناصر (فرم) بر مخاطب تاثیر می گذارد و این دو مفهوم، در واقع یک حقیقت واحد را با دو اصطلاح بیان کرده اند.

کلیدواژه ها:

لفظ ، معنا ، فرم ، فرمالیسم