۲۴.پایش آسیب پذیری خشکسالی هواشناسی با استفاده از تصاویر ماهواره ای استان مازندران

زمینه و هدف: امروزه تصمیم­گیران در مواجهه با خشکسالی، نگاه مدیریت تلفیقی مدیریت بحران و خطرپذیری را به صورت توامان مدنظر دارند. تاکنون استان مازندران خسارت زیادی را از ناحیه مخاطره خشکسالی متحمل شده است. از این رو در منطقه مورد پژوهش، تعیین میزان آسیب­پذیری و نوع وضعیت خطرپذیری خشکسالی هواشناسی به ویژه در دو دهه اخیر، مساله اصلی مورد این پژوهش است.روش شناسی: به منظور تعیین وضعیت خشکسالی هواشناسی، در این پژوهش از شاخص بارش استاندارد شده (Standard Precipitation Index) استفاده شد. ابتدا آمار بارندگی ماهانه مربوط به ۱۷ ایستگاه هواشناسی منتخب در منطقه جمع­آوری و مورد آزمون صحت، دقت و همگنی داده­ها طی دوره مشترک ۲۰۰۰-۲۰۲۰  قرار گرفت. برای هر یک از ایستگاه­های مورد نظر، عامل درصد فراوانی وقوع خشکسالی­های هواشناسی در مقیاس زمانی سالانه تعیین شد. سپس شاخص خطر خشکسالی  DHI  (Drought Hazard Index) با اختصاص اوزان و درجات برای هر یک از شدت­های مختلف استخراج گردید. همچنین میزان آسیب­پذیری خشکسالی هواشناسی با استفاده از شاخص­های فیزیکی و اقتصادی اجتماعی محاسبه شد و به دنبال آن پهنه­های آسیب­پذیر خشکسالی نیز تعیین گردید. در نهایت بر اساس دو عامل استعداد خطر خشکسالی (Drought Hazard Index) و میزان آسیب­پذیری (Drought Vulnerability Index)، میزان ریسک یا خسارت خشکسالی(Drought Risk Index) محاسبه شد و سپس پهنه­های خطرپذیر خشک­سالی هواشناسی تعیین گردید.نتایج و یافته ها: نتایج پژوهش در خصوص وضعیت­های خشکسالی نشان داد که شدیدترین خشکسالی­ها در سال­های ۲۰۰۰، ۲۰۰۸، ۲۰۱۲، ۲۰۱۴، ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ در منطقه به وقوع پیوسته است. بر اساس شاخص خطر خشکسالی، نتایج نشان داد که پهنه شمالی منطقه و قسمتی میانی آن به گستره­ای معادل ۲۴ درصد در شاخص SPI، ۲۲ درصد در شاخص VCI (شاخص شرایط پوشش­ گیاهی) و ۲۸ درصد  در شاخص VHI (شاخص سلامت پوشش گیاهی) و ۲۰ درصد در شاخص  TCI(شاخص دمای سطحی) از مساحت استان مازندران، مستعد خطر وقوع خشکسالی خیلی زیاد هستند. ۳۵ درصد مساحت استان  واقع در شمال استان، آسیب­پذیری خشکسالی خیلی زیاد داشته است. هم چنین تقریبا در حدود ۵۵ درصد در شاخص SPI، ۴۴ درصد در شاخص VCI، ۴۳ درصد در شاخص VHI و ۴۸ درصد در شاخص TCI  از کل سطح استان، دارای خسارت خشکسالی متوسط تا زیاد بوده است. نتایج این پژوهش بیانگر آن است که خطرات و آسیب­پذیری ناشی از خشکسالی هواشناسی، استان مازندران را به طور جدی تهدید می­کند. نقشه­های خطرپذیری خشک­سالی هواشناسی می­تواند به عنوان ابزار مناسب هشدار دهنده در برنامه اقدامات کاهش خطر برای همه سیاست­گذاران، مدیران و ذینفعان منطقه مورد پژوهش باشد. این موضوع، در برنامه­ریزی فعالیت­های کشاورزی، استفاده بهینه از منابع آب، به ویژه در این استان که معیشت بهره­برداران کشاورزی آن به زراعت دیم و آبی نیز وابسته است، اهمیت خاصی دارد.

کلیدواژه ها:

سنجش از دور ، سنجنده مودیس ، خشکسالی ، شاخص خسارت ، آسیب پذیری ، شاخص SPI ، استان مازندران