هوش مصنوعی در علم اطلاعات و دانش شناسی: تحلیل هم استنادی، هم رخدادی واژگان و روندهای موضوعی

هدف: پژوهش حاضر باهدف تحلیل ساختار استنادی و موضوعی مطالعات مرتبط با هوش مصنوعی در حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی انجام شده است تا ضمن شناسایی خوشه های مفهومی غالب، موضوعات پر استناد، روندهای نوظهور و شکاف های پژوهشی این حوزه را نیز آشکار سازد.روش شناسی: این پژوهش از نوع کاربردی علم سنجی بوده و با تحلیل هم استنادی، هم رخدادی واژگان و روندهای موضوعی انجام شده است. داده ها شامل ۳۰۶۶ مدرک در پایگاه استنادی وب آوساینس از ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۴ است. برای تحلیل داده ها از نرم افزارهای سایت اسپیس، ووس ویور و بیبلیوشاینی استفاده شده است.یافته ها: تحلیل هم استنادی نشان داد که پژوهش های این حوزه، ساختاری سازمان یافته دارند و در ۲۴ خوشه موضوعی متمرکز شده اند. از میان آن ها، پنج خوشه شامل تصمیم گیری الگوریتمی، نقش تعدیل کننده هوش مصنوعی، هوش مصنوعی قابل توضیح، بررسی های نظام مند و کاربرد در خدمات عمومی برجسته بودند. مقاله ای با موضوع دیدگاه های چند رشته ای به هوش مصنوعی علاوه بر بیشترین استناد، بالاترین میزان شکوفایی علمی را نیز داشته است. تحلیل هم رخدادی واژگان نشان داد که پنج محور اصلی شامل مدیریت داده ها، پذیرش فناوری، یادگیری ماشین، مدل های زبانی و مسائل اخلاقی، بیشترین تمرکز پژوهشی را به خود اختصاص داده اند. موضوعاتی همچون چت جی پی تی، مدل های زبانی بزرگ، شفافیت الگوریتمی و سواد هوش مصنوعی از مضامین برجسته اخیر هستند. همچنین، روند تاریخی واژگان از مفاهیم سنتی مانند هستی شناسی و کتابخانه دیجیتال به مفاهیم پیشرفته تری چون هوش مصنوعی زایشی، تصمیم سازی داده محور و حکمرانی هوش مصنوعی گرایش یافته است.نتیجه گیری: یافته ها نشان می دهد هوش مصنوعی در علم اطلاعات و دانش شناسی علاوه بر توسعه روش های فناورانه، بر کاربردهای عملی در مدیریت داده ها، تعامل کاربران و شفافیت الگوریتمی تاثیرگذار بوده است. همچنین، توجه به مسائل اخلاقی و حکمرانی هوش مصنوعی در سال های اخیر افزایش یافته است. این یافته ها می توانند در سیاست گذاری های علمی و توسعه آینده این حوزه نقش موثری ایفا کنند.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، علوم کتابداری و اطلاع رسانی ، علم اطلاعات و دانش شناسی ، هم استنادی ، هم رخدادی واژگان ، روندهای موضوعی