مدیریت پسماندهای شهری با رویکرد سلامت محور: راهبردها، چالش ها و راهکارهای اجرایی در نظام مدیریت شهری ایران

زمینه و هدف: رشد شتابان شهرنشینی، تغییر الگوی مصرف و توسعه صنعتی در دهه های اخیر، منجر به افزایش چشمگیر تولید پسماندهای شهری و پیچیده تر شدن ترکیب آن ها شده است. مدیریت ناصحیح پسماند نه تنها به بروز مخاطرات زیست محیطی (آلودگی آب، خاک و هوا) منجر می شود، بلکه پیامدهای جدی بر سلامت جسمی، روانی و اجتماعی شهروندان دارد. این پژوهش با هدف تبیین ابعاد سلامت محور مدیریت پسماندهای شهری، ارزیابی وضعیت موجود در شهرهای منتخب ایران و ارائه راهکارهای اجرایی برای ارتقای سلامت جامعه انجام شده است.روش بررسی: این مطالعه از نوع توصیفی تحلیلی است که به صورت مقطعی در سال ۱۴۰۳ انجام شد. داده ها از طریق مرور نظام مند منابع علمی (۱۳۸۰–۱۴۰۳)، تحلیل اسنادی طرح های جامع مدیریت پسماند سه شهر منتخب (تهران، اصفهان، مشهد) و نیز پیمایش میدانی در قالب پرسشنامه ساختارمند و چک لیست ارزیابی سلامت محیط گردآوری شد. نمونه شامل ۳۸۴ خانوار شهری و ۶۰ کارشناس و مدیر حوزه پسماند بود که به روش نمونه گیری طبقه ای انتخاب شدند. داده ها با استفاده از آمار توصیفی و تحلیلی (آزمون های مجذور کای، t مستقل و رگرسیون لجستیک) تحلیل گردید.یافته ها: نتایج نشان داد سرانه تولید پسماند خانگی در شهرهای مورد مطالعه بین ۷۵۰–۹۵۰ گرم به ازای هر نفر در روز متغیر است که به طور متوسط ۶۲٪ آن آلی، ۱۷٪ پلاستیک، ۸٪ کاغذ و مقوا، ۵٪ شیشه و فلز و ۸٪ سایر اجزا است. تنها ۲۸٪ خانوارها تفکیک از مبدا را به صورت منظم انجام می دادند. ۴۳٪ مراکز دفن فاقد پوشش روزانه مناسب و ۶۷٪ خودروهای جمع آوری پسماند، استانداردهای بهداشتی لازم (سیستم بسته، شست وشوی منظم) را به طور کامل رعایت نمی کردند. بر اساس تحلیل رگرسیون، نبود برنامه جامع آموزش سلامت، ضعف هماهنگی بین بخشی، و کمبود زیرساخت های بازیافت، مهم ترین عوامل مرتبط با افزایش شاخص های خطر سلامت (شامل بروز بوی نامطبوع، افزایش حشرات و جوندگان، و شکایات شهروندان) بودند.نتیجه گیری: مدیریت پسماندهای شهری در ایران هنوز به طور کامل با رویکرد سلامت محور منطبق نشده است. ارتقای سلامت جامعه مستلزم تقویت نظام حکمرانی پسماند، توسعه زیرساخت های جمع آوری و دفع ایمن، گسترش تفکیک از مبدا، آموزش سلامت محیطی و مشارکت فعال شهروندان است. ادغام ملاحظات سلامت در کلیه مراحل چرخه مدیریت پسماند (تولید تا دفع نهایی) می تواند به کاهش قابل توجه خطرات بهداشتی و زیست محیطی منجر شود.

کلیدواژه ها:

مدیریت پسماند شهری ، سلامت محور ، سلامت محیط ، تفکیک از مبدا ، دفن بهداشتی ، ایران