عوامل داخلی فروپاشی نظام سیاسی سوریه در دسامبر ۲۰۲۴؛ مطالعه ای براساس مفهوم دولت ورشکسته

این مقاله به بررسی عوامل داخلی فروپاشی سریع نظام سیاسی سوریه در دسامبر ۲۰۲۴ می پردازد. رژیم بشار اسد از آغاز بحران سوریه در سال ۲۰۱۱ تا پایان سال ۲۰۲۴ توانست در برابر یکی از طولانی ترین و پرهزینه ترین جنگ های داخلی خاورمیانه بقا یابد و با اتکا به سرکوب داخلی، بسیج شبکه های وفادار و حمایت متحدان منطقه ای و بین المللی، از فروپاشی جلوگیری کند. با این حال، همین رژیم که بیش از چهارده سال تاب آوری نشان داده بود، در مواجهه با تهاجم نیروهای معارض به رهبری هیئت تحریرالشام، در مدت زمانی بسیار کوتاه و کمتر از دو هفته فروپاشید و کنترل بر مراکز کلیدی حکمرانی را از دست داد. این تضاد میان بقای طولانی مدت و سقوط ناگهانی، پرسش محوری پژوهش حاضر را شکل می دهد: فروپاشی رژیم اسد تا چه اندازه ریشه در عوامل داخلی داشت و این زوال از طریق چه سازوکارهایی در سطوح امنیتی، نهادی و اجتماعی تحقق یافت؟ مقاله با بهره گیری از چارچوب مفهومی «دولت ورشکسته» استدلال می کند که دولت سوریه پیش از سقوط، بخش عمده ای از مولفه های ورشکستگی را در حوزه های امنیت، حکمرانی و کارکردهای عمومی تجربه کرده و عملا ظرفیت اعمال حاکمیت موثر را از دست داده بود. یافته های پژوهش نشان می دهد ناکارآمدی امنیتی، فرسایش انسجام و وفاداری در ارتش و شبکه های اجتماعی حامی، بحران عمیق مشروعیت، فساد ساختاری و شکاف های هویتی، توان دولت برای کنترل قلمرو و مدیریت بحران را به شدت تضعیف کرده بود. در کنار این عوامل، فروپاشی خدمات عمومی، تثبیت اقتصاد جنگی و وابستگی حیاتی به پشتیبانان خارجی، تاب آوری رژیم را شکننده تر ساخت؛ به گونه ای که فشار نظامی معارضان نقش شتاب دهنده ای در فعال سازی روند فروپاشی ایفا کرد. این پژوهش با روش کیفی و بر اساس تحلیل منابع کتابخانه ای و اسنادی انجام شده است.

کلیدواژه ها:

Syria ، Failed State ، Hay’at Tahrir al-Sham ، Regime Collapse ، Civil War ، سوریه ، دولت ورشکسته ، هیئت تحریرالشام ، فروپاشی رژیم ، جنگ داخلی