شهر ساسانی «وه- اندیوک-شاپور» به روایت اسناد نوشتاری و شواهد باستان شناسی

باوجود شواهد باستان شناسی و منابع نوشتاری قابل توجه درباره شهر ساسانی «وه-اندیوک-شاپور»، در پژوهش های امروزی به طور بایسته ای به سیما و اجزای تشکیل دهنده این شهر و جایگاه علمی، اداری، سیاسی، دینی و اقتصادی آن در دوره ساسانی پرداخته نشده است. یک فصل کاوش و گمانه زنی که در سال های ۱۳۹۶-۱۳۹۵ه‍.ش. به سرپرستی «یوسف مرادی» در این شهر به انجام رسید، اطلاعات تازه ای را درخصوص نقشه، سازماندهی فضایی و عناصر کالبدی این شهر در اختیار قرار داد. یافته های باستان شناسی این فصل در کنار داده های حاصل از عکس های هوایی و تصاویر ماهواره ای آگاهی دقیق تری را از ویژگی های شهرسازی «وه-اندیوک-شاپور» در دوره ساسانی پیش رو نهاد و برخی از نتایج مطالعات پیشین و تصورات رایج درباره ساختار شهر، ازجمله ماهیت پشته های دورتادور شهر، پشته ها و جاده های خاکی متقاطع سطح شهر و تپه های پراکنده در این محوطه را به چالش کشید. این یافته ها نشان داد که «وه-اندیوک-شاپور» شهری مستطیل شکل بوده که پیرامون آن را حصار مستحکمی با پشت بندهای مدور و یک خندق محصور می کرده است. گمانه زنی ها مشخص کرد که برخلاف برخی تصورات پیشین، خطوط متقاطع مشخص در عکس های هوایی و جاده های خاکی در سطح شهر، خیابان های شهر در دوره ساسانی نیستند؛ بلکه پشته هایی هستند که پس از سده چهارم هجری قمری و با تبدیل شهر به کشت زار، برای تعیین مرز زمین های کشاورزی و رفت وآمد کشاورزان ایجاد شده اند؛ هم چنین نتایج این گمانه زنی ها نشان داد بسیاری از تپه های پراکنده در سطح شهر حاوی بناهای شهر نیستند، بلکه شامل نهشته ها و مصالح ساختمانی بناهای ویران شده شهر هستند که به منظور ایجاد و گسترش زمین های کشاورزی جمع آوری و انباشت شده اند. در این نوشتار تلاش شده است تا با استفاده از نویافته های باستان شناسی در کنار بررسی متون تاریخی و مطالعات کتیبه ای، مهرشناسی و سکه شناسی تصویری نسبتا روشن از وضعیت شهر «وه-اندیوک-شاپور» در دوره ساسانی ارائه شود.

کلیدواژه ها:

وه- اندیوک-شاپور ، ساسانی ، مهر ، سکه ، شهرسازی ، کاوش های باستان شناسی