چشم انداز، کارکرد و نقش اجتماعی قلعه های دشت جوین و جغتای در دوران اسلامی

قلعه، یکی از گونه های معماری است که به دلیل محصور بودن ضامن امنیت جامعه انسانی مستقر در آن بوده است. اگرچه تامین امنیت عامل اصلی وجودی قلعه ها بوده، اما پویایی جوامع انسانی به تدریج بر ماهیت آن ها تاثیر گذاشت و تبدیل به نمود مادی یا جلوه ای از شرایط سیاسی اجتماعی حاکم در زمان حیات خود گردیدند. با شکل گیری حکومت ها، قلعه ها محل اقامت نخبگان سیاسی و نظامی شدند و برحسب نوع کارکردشان مدیریت بخشی از جامعه پیرامون خود را برعهده داشتند. در سال ۱۳۹۹ه‍.ش. بررسی باستان شناختی در دو شهرستان جوین و جغتای در بخش شمال غربی استان خراسان رضوی انجام شد. حاصل این جستجوی میدانی، شناسایی ۱۶ قلعه و تپه قلعه بود که تا پیش از این معرفی و مطالعه نشده بودند. در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی سعی شده به پرسش هایی درخصوص گونه شناسی، نقش چشم انداز در تعیین کارکرد و در آخر جایگاه اجتماعی قلعه ها پاسخ داده شود. در این پژوهش علاوه بر مطالعات میدانی و مستندنگاری کامل شواهد معماری و یافته های سطحی، از علوم میان رشته ای چون سنجش از راه دور، پایش محیطی منطقه با پهپاد نیز انجام شد؛ هم چنین در بخش اسنادی از منابع تاریخی و معماری مرتبط با مبحث استفاده گردید. رهاورد این پژوهش شناسایی و معرفی چهار گونه متفاوت قلعه دشتی و دو گونه قلعه کوهستانی در منطقه است که هر یک براساس الگوی کالبدی دارای ویژگی ها، کارکرد و نقش اجتماعی خاص خود هستند. ازلحاظ گاهنگاری، این قلعه ها متعلق به دوران اسلامی می باشند و در بازه زمانی ایلخانی تا قاجار قرار می گیرند.

کلیدواژه ها:

قلعه های کوهستانی و دشتی ، گونه شناسی ، کارکرد ، جوین و جغتای ، دوران اسلامی