مروری سیستماتیک بر کاربست شاخص های ترکیبی در اندازه گیری تاب آوری شهری

به موازات فراوانی بیشتر سوانح در مناطق شهری در جهان، توجه به «تاب آوری شهری» به عنوان سازوکاری برای رویارویی شهرها با این اختلالات افزایش یافته است. لیکن، پیاده سازی مفهوم تاب آوری شهری و سنجش آن در شهرها با چالش های جدی روبروست. از میان روش های سنجش تاب آوری شهری، استفاده از شاخص های ترکیبی، به دلیل ماهیت عددی، فرایند ساخت روشن و امکان مقایسه مکانی- زمانی آنها، در دو دهه اخیر بسیار مورد توجه و پرکاربرد بوده است. لذا در این پژوهش، برمبنای یک مرور سیستماتیک با تمرکز بر ۸۰ پژوهش انتخاب شده از پایگاه های استنادی WoS و Scopus، مبانی و گام های چندگانه ساخت شاخص های ترکیبی برای سنجش تاب آوری شهری مورد بررسی قرار گرفته اند. تحلیل داده ها با استفاده از یک چارچوب تحلیلی مبتنی بر چهار رکن (زمینه ای، مبانی نظری و کاربردی، روش شناختی و محتوایی) و از طریق کدگذاری مضامین انجام شد. نتایج نشان می دهند که از منظر مبانی پایه، اکثر شاخص ها (۹۲.۵ درصد) بر اساس چارچوب های موجود و عمدتا با رویکرد سرمایه محور (۶۲.۵ درصد) و اهداف تشخیصی (۷۰ درصد) طراحی شده اند. از منظر ارکان روش شناختی، غالب شاخص های ترکیبی بررسی شده بر مبنای رویکردهای ایستا (۹۲.۵ درصد)، ذاتی (۶۱.۲۵ درصد)، پیشینی (۸۳.۷۵ درصد) و با روش های از بالا به پایین ( ۷۲.۵ درصد) توسعه یافته اند. طرح ساختاری قیاسی- سلسله مراتبی مبنای سازماندهی اغلب شاخص های بررسی شده (۷۷.۵ درصد) را تشکیل می دهد و حدود ۹۰ درصد از مطالعات از شاخص ترکیبی جهت مقایسه مکانی و خوشه بندی و رتبه بندی نواحی مورد مطالعه استفاده کرده اند.  گام های اعتبارسنجی متقابل و خارجی به ترتیب تنها در ۳۵% و ۲۷.۵% از مقالات مشاهده شد. همچنین ۷۶ درصد از مطالعات از تحلیل استحکام غفلت نموده اند. از منظر محتوایی، چارچوبی مورد اجماع از نظر تعداد و نوع عناصر سازنده شاخص ترکیبی در بین مطالعات بررسی شده وجود ندارد. تعداد متغیرهای استفاده شده بسیار متنوع و متعدد (۸۶۸ متغیر ) بوده اند که این موضوع، دستیابی به چارچوبی استاندارد برای سنجش و اندازه گیری تاب آوری را با مشکل جدی مواجه می کند. شکاف ها در کاربست شاخص های ترکیبی در اندازه گیری تاب آوری شهری را می توان در دو گروه کلی ذاتی و رویه ای دسته بندی کرد. چالش های ذاتی، برخی مسائل اجتناب ناپذیر بین رشته ای شاخص ترکیبی است که به خاستگاه و ماهیت شاخص ترکیبی باز می گردد. اما کمبود داده های واقعی سوانح و هزینه و زمان بالای جمع آوری داده های میدانی، چالش های اخلاقی و حاکمیتی، تعارضات میان دیدگاه‎های ذی نفعان و پیچیدگی روش های مکمل در مقابل سادگی و دسترسی به داده های ثانویه به همراه نبود چارچوب مورد اجماع جهت گزینش عناصر شکل دهنده شاخص ترکیبی تاب آوری شهری کاستی های رویه ای را پدید آورده اند که در این زمینه بکارگیری ملاحظات مربوط به سنجش اعتبار، شناسایی منابع حساسیت و عدم قطعیت و بهره گیری از روش های مشارکتی در انتخاب عناصر ساختاری سازگار با زمینه، می تواند با کاهش برخی نواقص رویه ای موجب بهبود قابلیت اطمینان به نتایج اندازه گیری گردد.

کلیدواژه ها:

Urban Resilience ، Measurement ، Composite Index ، Systematic Review ، تاب آوری شهری ، اندازه گیری ، شاخص ترکیبی ، مرور سیستماتیک