تبیین شاکله اقلیمی خانه های چهارصفه زواره؛ بازخوانی مقطع اقلیمی به مثابه محورکلیدی خنک سازی طبیعی در معماری نواحی گرم و خشک ایران

گرمایش زمین ناشی از تغییرات اقلیمی و انتشار دی اکسیدکربن، مصرف انرژی و هزینه های سرمایش را افزایش داده است. در این شرایط، خنک سازی طبیعی رویکردی موثر برای آسایش اقلیمی به شمار می رود. خانه های چهارصفه زواره نمونه ای شاخص از مسکن شهری - روستایی سازگار با اقلیم گرم و خشک ایران هستند که در آن ها راهکارهای خنک سازی با معماری درهم آمیخته است؛ اما پژوهش ها درباره ارتباط عناصر معماری چهارصفه ها و عملکرد اقلیمی آن ها در حد اشاره باقی مانده است. این مقاله باهدف پرکردن این خلا، به شناخت شاکله معماری چهارصفه ها از منظر اقلیمی با تمرکز بر مقطع بنا به عنوان سازوکار کلیدی خنک سازی و تهویه طبیعی می پردازد. پژوهش در چارچوب مطالعه موردی یین، تبیینی، توصیفی و اکتشافی است و با استفاده از اسناد از پیش موجود و برداشت جدید میدانی ۱۶ نمونه چهارصفه دارای زیرزمین در زواره برای اولین بار  انجام شده است. در نهایت هشت مولفه اقلیمی موثر که در چهار سطح از مقطع بنا در ساختاری عمودی، نظام یافته و یکپارچه به تنفس بنا کمک می کنند و شاکله اقلیمی چهارصفه را تشکیل می دهند و ثابت گردید که سامانه خنک کننده چهارصفه ها به صورت مستقل و متمایز در کنار بادگیر، قابلیت طبقه بندی به عنوان یک الگوی جهان شمول برای نواحی گرم و خشک را دارد. برخی نمونه های این الگو از قابلیت هم افزایی به دلیل کاربست هم زمان هواخوان خورشیدی، زمین سرمایی و بادگیر برخوردار هستند. همچنین این نتیجه به دست آمد که در معماری اقلیمی مناطق گرم و خشک ایران مقطع بنا، نقش مهمی در عملکرد اقلیمی بنا دارد و بازهم الگوهای دیگری از این لحاظ قابل شناسایی است. در این چارچوب، مقطع اقلیمی به عنوان بخش کلیدی، تعیین کننده فرم، سازمان فضایی و عملکرد حرارتی و خنک کنندگی است و باید از آغاز فرایند طراحی مدنظر معماران قرار گیرد.  یافته های این پژوهش ضمن کمک به توسعه راهکارهای طراحی پایدار در اقلیم های گرم و خشک، زمینه ساز تدوین زبان شکل اقلیمی معماری بومی و شبیه سازی های انرژی و حرارتی برای استخراج راهکارهای بهینه است. گرمایش زمین ناشی از تغییرات اقلیمی و انتشار دی اکسیدکربن، مصرف انرژی و هزینه های سرمایش را افزایش داده است. در این شرایط، خنک سازی طبیعی رویکردی موثر برای آسایش اقلیمی به شمار می رود. خانه های چهارصفه زواره نمونه ای شاخص از مسکن شهری - روستایی سازگار با اقلیم گرم و خشک ایران هستند که در آن ها راهکارهای خنک سازی با معماری درهم آمیخته است؛ اما پژوهش ها درباره ارتباط عناصر معماری چهارصفه ها و عملکرد اقلیمی آن ها در حد اشاره باقی مانده است. این مقاله باهدف پرکردن این خلا، به شناخت شاکله معماری چهارصفه ها از منظر اقلیمی با تمرکز بر مقطع بنا به عنوان سازوکار کلیدی خنک سازی و تهویه طبیعی می پردازد. پژوهش در چارچوب مطالعه موردی یین، تبیینی، توصیفی و اکتشافی است و با استفاده از اسناد از پیش موجود و برداشت جدید میدانی ۱۶ نمونه چهارصفه دارای زیرزمین در زواره برای اولین بار  انجام شده است. در نهایت هشت مولفه اقلیمی موثر که در چهار سطح از مقطع بنا در ساختاری عمودی، نظام یافته و یکپارچه به تنفس بنا کمک می کنند و شاکله اقلیمی چهارصفه را تشکیل می دهند و ثابت گردید که سامانه خنک کننده چهارصفه ها به صورت مستقل و متمایز در کنار بادگیر، قابلیت طبقه بندی به عنوان یک الگوی جهان شمول برای نواحی گرم و خشک را دارد. برخی نمونه های این الگو از قابلیت هم افزایی به دلیل کاربست هم زمان هواخوان خورشیدی، زمین سرمایی و بادگیر برخوردار هستند. همچنین این نتیجه به دست آمد که در معماری اقلیمی مناطق گرم و خشک ایران مقطع بنا، نقش مهمی در عملکرد اقلیمی بنا دارد و بازهم الگوهای دیگری از این لحاظ قابل شناسایی است. در این چارچوب، مقطع اقلیمی به عنوان بخش کلیدی، تعیین کننده فرم، سازمان فضایی و عملکرد حرارتی و خنک کنندگی است و باید از آغاز فرایند طراحی مدنظر معماران قرار گیرد.  یافته های این پژوهش ضمن کمک به توسعه راهکارهای طراحی پایدار در اقلیم های گرم و خشک، زمینه ساز تدوین زبان شکل اقلیمی معماری بومی و شبیه سازی های انرژی و حرارتی برای استخراج راهکارهای بهینه است.

کلیدواژه ها:

climatic Architecture ، Chahārṣoffeh House ، Miankhanhe ، passive Cooling ، climatic cection ، hot-Arid climate ، خانه چهارصفه ، شاکله اقلیمی ، میان خانه ، خنک کنندگی طبیعی ، اقلیم گرم و خشک