تبیین ویژگی های کالبدی و عملکردی فضاهای نیمه باز و مطابقت آن ها با شرایط اقلیمی در خانه های قاجاری تبریز

هدف: امروزه با وجود آگاهی از ظرفیت های منحصر به فرد فضاهای نیمه باز در پاسخ گویی به نیازهای زیستی، روانی و اجتماعی، عدم توجه به شرایط اقلیمی در طراحی این فضاها باعث شده که در مناطق سرد کارایی لازم را نداشته باشند. در حالی که در معماری بومی پیشین ایران که راه کارهای معمارانه اقلیمی اهمیت زیادی در تامین شرایط آسایش داشت، فضاهای نیمه باز یکی از عناصر اصلی تشکیل دهنده بناهای مسکونی بوده و می توانسته نیازهای عملکردی ساکنان را تامین کند. این پژوهش دارای هدفی کاربردی است و سعی دارد تا با بررسی و شناخت ویژگی های اقلیمی فضاهای نیمه باز در خانه های بومی، به منظور الگوبرداری از آن ها در طراحی اقلیمی مسکن امروز اقلیم سرد، گامی در جهت ارتقاء جایگاه وکیفیت فضاهای نیمه باز بردارد. روش: این پژوهش به صورت کیفی و بر پایه روش «نظریه داده بنیاد» انجام شده است. داده ها از طریق مطالعه موردی ۱۰ خانه تاریخی باقی مانده از دوره قاجار در شهر تبریز جمع آوری شده اند. فرآیند این پژوهش در چهار گام انجام شده است. ابتدا ویژگی های کالبدی نمونه ها توصیف و داده های اولیه استخراج شدند. سپس ارتباط دهی بین مولفه های کالبدی و عملکردی فضاهای نیمه باز و مقولات اقلیمی به صورت طبقه بندی شده شکل گرفت. در گام بعدی ویژگی های نمونه ها استخراج و تحلیل شده و پس از تطبیق با مطالعات اقلیمی، میزان پاسخ گویی آن ها به نیازهای اقلیمی، مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفت. در انتها نتیجه گیری نهایی از یافته ها و ارزیابی ها انجام شد. یافته ها: تحلیل و ارزیابی اقلیمی نمونه ها ها نشان داد که در اقلیم سرد تبریز، ویژگی های اقلیمی فضاهای نیمه باز پاسخ گویی خوبی به نیازهای اقلیمی داشته و در تحقق اهداف معماری اقلیمی و تامین آسایش در فصول گرم و سرد نقش موثری دارند. نتیجه گیری: نتایج به دست آمده نشان داد که ویژگی های کالبدی فضاهای نیمه باز شامل ساختار کالبدی، موقعیت قرارگیری در بنا، جهت گیری، میزان محصوریت، ابعاد و تناسبات، مراتب دسترسی و مجاورت با دیگر فضاها همه در پاسخ گویی به شرایط اقلیمی و تحقق اهداف معماری اقلیمی نقش موثر داشته و تحت تاثیر اقلیم شکل گرفته اند. این فضاها دارای عملکرد ارتباطی و زیستی بوده و پذیرای فعالیت های روزمره زندگی و تعاملات اجتماعی ساکنان بوده است. عملکرد زیستی فضاهای نیمه باز نشان از مطابقت کالبد آن ها با شرایط اقلیمی و مناسب بودن شرایط محیطی آن است.

کلیدواژه ها:

فضای نیمه باز ، معماری اقلیمی ، اقلیم سرد ، معماری بومی تبریز