ایوان و حیاط به مثابه آستانه های ادراکی در معماری مساجد تحلیلی بر نقش فضاهای واسط در شکل گیری تجربه روان شناختی–معنوی کاربران

معماری مسجد در سنت اسلامی–ایرانی، صرفا پاسخ گوی الزامات عملکردی عبادت نیست، بلکه بر پایه نظامی فضایی و معناگرا، فرآیند هدایت تدریجی ادراک و ذهن انسان از قلمرو عرفی به ساحت قدسی را سامان می دهد. در این نظام، فضاهای واسطی چون ایوان و حیاط نقشی اساسی در شکل گیری تجربه روان شناختی–معنوی کاربران ایفا می کنند. پژوهش حاضر با تمرکز بر مفهوم «آستانه های ادراکی»، به تحلیل جایگاه ایوان و حیاط به مثابه سازوکارهای فضایی موثر در ایجاد گذار ادراکی، آمادگی ذهنی و تمرکز معنوی در معماری مساجد می پردازد. روش تحقیق از نوع کیفی–تحلیلی و مبتنی بر رویکرد تفسیری است که با اتکا بر مطالعات کتابخانه ای و تحلیل مفاهیم میان رشته ای در حوزه های پدیدارشناسی فضا، روان شناسی محیط و انسان شناسی آیینی انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که ایوان و حیاط در معماری مساجد ایرانی، فراتر از عناصر کالبدی یا اقلیمی، به عنوان فیلترها و تنظیم کننده های ادراک حسی عمل می کنند؛ به گونه ای که از طریق توالی فضایی، کنترل ریتم حرکت و تعدیل تدریجی محرک های محیطی، شرایط گسست از فضای روزمره و ورود به تجربه قدسی را فراهم می سازند. ایوان، مرحله جدایی و جهت یابی معنوی را تقویت می کند و حیاط مرکزی با ایجاد وضعیت تعلیق ادراکی، زمینه آرامش روانی و تمرکز درونی را مهیا می سازد. نتایج تحقیق حاکی از آن است که تجربه قدسی در معماری مسجد، محصول یک فرآیند تدریجی و سلسله مراتبی است که در بستر فضاهای واسط تحقق می یابد. بر این اساس، مقاله با ارائه چارچوبی مفهومی، نقش آستانه های ادراکی را در سازمان دهی تجربه معنوی تبیین کرده و بر ضرورت بازاندیشی در طراحی مساجد معاصر با تاکید بر احیای منطق فضاهای واسط تاکید می کند.

کلیدواژه ها:

ایوان ، حیاط ، آستانه ادراکی ، فضاهای واسط ، معماری مساجد ، تجربه معنوی