ارزیابی اثر تغییرات کاربری اراضی بر موفولوژی رودخانه و پیامدهای آن بر تشدید خطر سیلاب (مطالعه موردی: رودخانه قره سو، اردبیل)

این پژوهش به بررسی تاثیر تغییرات کاربری اراضی بر مورفولوژی مجرای رودخانه قره ­سو و پیامدهای ناشی از آن می پردازد. استخراج نقشه کاربری اراضی بر اساس تصاویر ماهواره­ای Landsat (۲۰۰۵) و Sentinel-۲ (۲۰۲۴) صورت گرفته است. در ادامه تاثیر این تغییرات بر عرض رودخانه، مساحت بستر رودخانه و نیز جابجایی خط مرکزی رودخانه مورد بررسی قرار گرفت. نتایج تحقیق نشان داد که در طی ۱۹ سال اخیر وسعت کاربری کشاورزی در محدوده دشت سیلابی رودخانه (برای مثال بازه اول ۱۱۶ هکتار، بازه دوم ۲۵۲ هکتار و بازه سوم ۲۰۳ هکتار) افزایش داشته است که این موضوع نشان دهنده پیش­روی فعالیت­های کشاورزی به بخش­های حریم و حتی بستر فعال رودخانه قره­سو بوده است. همچنین نتایج بررسی تغییرات عرض رودخانه قره سو در ۳۸ مقطع عرضی انتخابی در طول مسیر رودخانه، کاهش عرض رودخانه در طی ۱۹ سال اخیر را به طور واضح نمایان ساخت. اندازه گیری های انجام شده بر روی این ۳۸ مقطع عرضی نشان داد که بیشترین فراوانی عرض رودخانه قره سو در سال ۲۰۰۵ نزدیک ۱۳ متر و همچنین بیشترین فراوانی عرض رودخانه در سال ۲۰۲۴ نزدیک ۴ متر بوده است. براین اساس این تغییرات بیانگر وقوع تنگ شدگی شدید در بستر رودخانه بوده که پیامد آن، کاهش ظرفیت عبور جریان های سطحی است. در نتیجه، احتمال بروز سیلاب های مخرب و افزایش آسیب پذیری اراضی کشاورزی حاشیه رودخانه در آینده به طور قابل توجهی افزایش خواهد یافت. از این رو لزوم توجه به تغییرات کاربری اراضی در دشت سیلابی رودخانه قره سو و تدوین برنامه ای جامع برای مدیریت مداخلات انسانی در محدوده حریم و بستر این رودخانه، می بایست در زمره اولویت های اصلی نهادهای ذی ربط قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

تغییرات کاربری اراضی ، ژئومورفولوژی رودخانه ، پویایی دشت سیلابی ، پویایی مجرای رودخانه ، ارزیابی مخاطره سیلاب