خوانش های کلامی از خداباوری و دلالت های روان شناختی آن بر بهزیستی انسان: مطالعه تطبیقی امامیه و اشاعره

مسئله ی خداباوری در علم کلام، افزون بر ابعاد معرفت شناختی و الهیاتی، ناظر به تبیین نسبت خداوند با کنش انسانی و معنای فاعلیت انسان در جهان است؛ امری که واجد پیامدهای انسان شناختی بوده و می تواند دلالت هایی روان شناختی نیز به همراه داشته باشد. با این حال تفاوت های بنیادین میان خوانش های کلامی از خداباوری، به ویژه در سنت های امامیه و اشاعره وجود دارد که در پژوهش های میان رشته ای کمتر به صورت نظام مند بررسی شده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و تطبیقی و با تمرکز بر تحلیل مفهومی متون کلامی، به مقایسه ی این دو خوانش می پردازد و دلالت های روان شناختی آن ها را  نسبت با بهزیستی انسان بررسی می کند. در این مسیر، مدل بهزیستی روانی ریف صرفا به عنوان چارچوبی نظری برای صورت بندی مولفه های بهزیستی این دو خوانش به کار گرفته شده است. تحلیل ها بر سه مولفه ی خودمختاری، زندگی هدفمند و پذیرش خود متمرکز است. یافته ها نشان می دهد تاکید کلام امامیه بر نظریه ی «امر­بین الامرین» و تفسیر خاص آن از فاعلیت انسان، ظرفیت بیشتری برای تبیین معناداری کنش، مسئولیت اخلاقی و تجربه ی مثبت از خود فراهم می آورد؛ در مقابل قرائت اشعری از خداباوری و نظریه ی «کسب»، با اولویت بخشی به توحید افعالی، به الگویی متفاوت از فاعلیت انسانی می انجامد که دلالت های روان شناختی متمایزی، به ویژه در سطح هدفمندی زندگی و پذیرش خود، به همراه دارد. نتیجه این پژوهش نشان داد که تفاوت خوانش امامیه و اشاعره از خداباوری، به ویژه در تبیین فاعلیت انسان، به دو الگوی متمایز از تجربه روان شناختی می انجامد؛ به گونه ای که نظریه امر بین الامرین در کلام امامیه، زمینه ساز تقویت خودعاملیت و معنا در زندگی است، در حالی که نظریه کسب در کلام اشعری، بیشتر با پذیرش، تسلیم و آرامش در برابر اراده الهی پیوند می یابد. بر این اساس، تحلیل کلامی می تواند مبنایی معتبر و غیرتقلیل گرایانه برای تبیین دلالت های روان شناختی خداباوری فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

خداباوری ، فاعلیت انسان ، کلام امامیه ، اشاعره ، بهزیستی روانی ، مدل ریف