تهران، شهری با بحران حافظه: مطالعه ای جامعه شناختی از حافظه شهری در تهران

اهداف: حافظه شهری مفهومی است که اخیرا مورد توجه محققان شهری قرار گرفته است. این مفهوم بر مبنای این ایده شکل گرفته که یک شهر تجلی­گاه اصلی حافظه جمعی است؛ مکان­ها، بناها، مناظر و فضاهای عمومی آن، چارچوب­های معنایی لازم را برای یادآوری گذشته مشترک در اختیار شهروندان قرار می­دهند و به آن­ها امکان می­دهند تا به هویتی مشترک دست یابند. به نظر می­رسد طی سه دهه گذشته مناسبات اجتماعی - فضایی حاکم بر تهران به گونه ای بوده که این شهر هویت و روح ویژه خود را از دست داده و فضاهای عمومی آن، تهی از معنا و تاریخ شده ­اند. مقاله حاضر با تکیه بر ادبیات این حوزه مطالعاتی و با استناد به نتایج تحقیقات مرتبط، درصدد است تا الگوهای فراموشی جمعی در تهران را به­ عنوان نشانگرهای بحران حافظه در آن تشریح کند. روش مطالعه: برای این منظور از تحلیل مضمون به­ عنوان روشی برای تحلیل و تفسیر الگوهای فراموشی جمعی در مجموعه­ ای از داده­ های کیفی که از طریق منابع کتابخانه­ ای گرد آمدند، بهره گرفته شد. این تحلیل با رویکرد قیاسی انجام گرفت؛ بدین معنا که در ابتدا مضامین به ­وسیله نظریه کانرتون تعیین، سپس علائم، شاخص­ها و شواهد مورد حمایت این نظریه در میان داده­ های مرتبط با شهر تهران شناسایی و تفسیر شدند. یافته ها: پاک­شدگی سرکوبگرانه، فراموشی تجویزی، فراموشی برای ساخت هویت جدید، فراموشی ساختاری، فراموشی به شکل ابطال، فراموشی به شکل کهنگی برنامه ­ریزی شده و فراموشی به شکل سکوت تحقیرآمیز الگوهای مختلفی از فراموشی جمعی هستند که بر وجود بحران حافظه در شهر تهران دلالت دارند. نتیجه گیری: در شکل ­دهی به این الگوهای فراموشی جمعی و بحران حافظه در تهران، ایدئولوژی و اقتصاد بیشترین نقش را داشته ­اند. پیامد این وضعیت، ازدست ­رفتن تصویر ذهنی و قدرت روایت­گری شهر است که می­توانست نقش مهمی در خوانش و درک محیط­ های شهری و ایجاد حس تعلق به شهر داشته باشد.

کلیدواژه ها:

بحران حافظه ، حافظه شهری ، حافظه جمعی ، شهر تهران ، فراموشی جمعی