شناسایی مولفه های موثر بر شهرشاد بر مبنای شادی ادراک شده شهروندان در محله مینودر قزوین

شادی شهری، به عنوان یکی از مفاهیم نوین و چندبعدی در مطالعات شهری، به طور فزاینده ای در مرکز توجه سیاست گذاران، مدیران شهری و پژوهشگران قرار گرفته و امروزه به عنوان یکی از شاخص های کلیدی در ارزیابی کیفیت زندگی و توسعه پایدار شهرها شناخته می شود. در عصر حاضر، تنها برخورداری از زیرساخت های کالبدی و خدمات شهری کافی نیست، بلکه ایجاد محیطی پویا، امن، زیبا و سرشار از تعاملات انسانی، حس تعلق، و مشارکت اجتماعی برای شهروندان، از ضرورت های اصلی زندگی شهری محسوب می شود. با وجود گسترش ادبیات نظری پیرامون شهر شاد، تحقق عملی این مفهوم در بافت های شهری ایران، به ویژه در مناطق برنامه ریزی شده نیز همچنان با چالش هایی جدی روبه رو است؛ چالش هایی که از ناهماهنگی در سیاست گذاری، فقدان رویکردهای یکپارچه، و بی توجهی به نیازهای واقعی و ذهنی ساکنان نشات می گیرد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی مولفه های موثر بر تحقق مفهوم شهر شاد و سنجش میزان تاثیرگذاری آن ها در مقیاس محله ای انجام گرفته است. محله مینودر از شهر قزوین به عنوان نمونه موردی این تحقیق انتخاب شده است؛ محله ای که با توجه به پیشینه برنامه ریزی شده و برخورداری از زیرساخت های مناسب، بستری مطلوب برای تحلیل تجربی این مفهوم فراهم می سازد. این تحقیق از حیث هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکرد همبستگی و علی است. داده های مورد نیاز از طریق یک پرسشنامه محقق ساخته شامل ۵۱ گویه بر اساس طیف لیکرت، از میان ۳۸۳ نفر از ساکنان محله مینودر به روش نمونه گیری تصادفی ساده گردآوری شد. برای تحلیل داده ها از مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) و تحلیل مسیر با استفاده از نرم افزار SmartPLS بهره گرفته شد. همچنین برای ارزیابی روایی و پایایی مدل از شاخص های آماری نظیر آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و میانگین واریانس استخراج شده (AVE) استفاده گردید تا دقت و کفایت مدل مفهومی مورد تایید قرار گیرد.نتایج تحقیق حاکی از آن است که مولفه «امنیت اجتماعی» با ضریب تاثیر مستقیم ۰٫۷۷۵، در تبیین ادراک شادی شهری در محله مینودر نقشی کلیدی در ارتقاء احساس رضایت مندی شهروندان ایفا می کند. همچنین، مولفه «وضعیت معیشتی» با ضریب اثرگذاری غیرمستقیم ۰٫۸۸۰ از طریق امنیت، تاثیر بسزایی در بهبود کیفیت زندگی داشته و نقش واسطه ای امنیت در این رابطه تایید شده است. این یافته بیانگر آن است که تامین نیازهای اقتصادی ساکنان، زمانی در ایجاد شادی موثر است که هم زمان احساس امنیت در فضای شهری نیز فراهم باشد. مولفه «آسایش اقلیمی» نیز به عنوان یکی از ابعاد مورد توجه در برنامه ریزی های شهری، تاثیر چشمگیری بر رفاه روانی، رضایت مندی از فضا و تعامل مطلوب تر شهروندان با محیط زندگی دارد. این مولفه با ایجاد شرایط زیستی مطلوب تر، به صورت غیرمستقیم نیز به تقویت تعاملات اجتماعی و استفاده بیشتر از فضاهای عمومی منجر می شود. در مقابل، یافته ها نشان داد که مولفه هایی نظیر «عدالت فضایی»، «تعاملات اجتماعی» و «جذابیت های بصری»، علیرغم برخورداری از جایگاه نظری قابل توجه، تاثیر مستقیم معناداری در مدل نداشته اند. این امر می تواند ناشی از تحقق نسبی این شاخص ها در ساختار کالبدی محله باشد که از ابتدا با طرح های رسمی و مداخله های برنامه ریزی شده شکل گرفته است؛ در نتیجه، تفاوت معناداری در ادراک شهروندان نسبت به این مولفه ها مشاهده نشده است. همچنین می توان فرض کرد که عواملی مانند تکرار بصری، نبود تنوع عملکردی یا کمبود برنامه های اجتماعی منسجم، از اثربخشی این مولفه ها در ایجاد شادی کاسته است. در نهایت، متغیر نهایی مدل یعنی «شادی و کیفیت زندگی» با ضریب تعیین (R²) معادل ۰٫۸۵۱، دارای بالاترین قدرت تبیین در میان متغیرهای مدل بوده که موید کفایت مدل در تحلیل روابط علی مولفه ها و درستی ساختار مفهومی آن است.بر اساس نتایج حاصل، می توان نتیجه گیری کرد که تحقق شهر شاد در مقیاس محله ای نیازمند تمرکز راهبردی بر بهبود امنیت اجتماعی، تقویت شاخص های اقتصادی و معیشتی، ارتقاء آسایش اقلیمی و نیز توسعه زیرساخت های حمایتی می باشد. همچنین، حفظ و تقویت ابعاد نرم و اجتماعی در کنار مولفه های کالبدی و فیزیکی شهر، پیش شرطی ضروری برای تحقق پایدار این مفهوم محسوب می شود. یافته های این پژوهش می تواند به عنوان مبنایی برای تدوین برنامه های عملیاتی، سیاست گذاری های خردمحله ای و طراحی مداخلات اجتماعی و محیطی در راستای ارتقاء کیفیت زندگی و شادی شهری در سایر مناطق شهری کشور مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

شادی در شهر ، کیفیت زندگی شهری ، معادلات ساختاری ، شهر شاد