تحول مفهوم دولت و بازتاب آن در دگردیسی روش های متعارف بودجه ریزی (رهیافتی برای نظام بودجه ریزی در ایران با رویکرد اسلامی)

این مقاله به بررسی شکست مستمر اصلاحات مدیریت مالی عمومی در ایران، به ویژه گذار دستوری به «بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد» (PBB) می پردازد. درحالی که تحلیل های متعارف بر کمبودهای فنی یا مقاومت های سیاسی تمرکز دارند، این پژوهش استدلال می کند که این ها صرفا نشانه های یک آسیب شناسی ریشه ای تر هستند. پرسش محوری این است که چرا و چگونه ابزارهای مدیریتی رایج جهانی مانند (PBB)، در بستر ایران، به جای اجرای واقعی، به پذیرش نمادین (جداسازی) و شکست فنی تقلیل می یابند؟ این پژوهش با استفاده از یک روش شناسی تحلیلی-انتقادی و ارائه یک چهارچوب نظری ترکیبی (نظریه نهادی، اقتصاد سیاسی دولت رانتیر، و فلسفه سیاسی-اقتصادی دولت اسلامی) به تبیین این پدیده می پردازد. یافته اصلی آن است که شکست اصلاحات، ریشه در یک «تضاد پارادایمی» آشتی ناپذیر دارد. بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد، به عنوان محصول یک جهان بینی نئولیبرال (متمرکز بر کارایی اقتصادی و منطق بازار)، با چارچوب هنجاری و اقتصادی دولت اسلامی (متمرکز بر عدالت، مصلحت و فلاح) در تضاد هستی شناختی قرار دارد. این تضاد، خود را از طریق سازوکارهایی چون پذیرش نمادین (جداسازی) برای کسب مشروعیت، و مقاومت دیوان سالاری برای حفظ منطق واقعی توزیع منابع، متجلی ساخته و تلاش های اصلاحی را بی اثر می کند. همچنین این مقاله با عبور از نقد صرف، یک الگوی جایگزین، بومی و هنجاری ارائه می دهد. این الگو، برآمده از مفهوم اسلامی «امانت» بودن منابع عمومی است و با اقتباس از ابزارهای نوینی چون «حسابداری ارزش عمومی» (PVA) و «بازده اجتماعی سرمایه گذاری» (SROI) و انطباق آن ها با حوزه های کلیدی ارزش عمومی مبتنی بر اصول اسلامی، راهی برای ادغام نظام مند «ارزش» و «مصلحت» در فرآیند تخصیص منابع عمومی پیشنهاد می کند.

کلیدواژه ها:

Performance-Based Budgeting (PBB) ، Paradigmatic Conflict ، Institutional Decoupling ، Rentier State ، Public Value ، Social Return on Investment (SROI) ، Trust (Amanah) ، Islamic Economics. ، بودجه ریزی مبتنی بر عملکرد (PBB) ، تضاد پارادایمی ، جداسازی نهادی ، دولت تحصیلدار (رانتیر) ، ارزش عمومی ، بازده اجتماعی سرمایه گذاری (SROI) ، امانت ، اقتصاد اسلامی.