از بلاغت سلطه تا گفتمان گفت وگو: ارائه یک الگوی تشخیصی پیوستاری برای تحلیل کنش های زبانی در حوزه علوم انسانی و ارتباطات

هدف این مقاله، گذار از تقابل ساده انگارانه مفاهیم «رتوریک» و «گفتمان» و ارائه یک چارچوب تحلیلی پویا و پیوستاری است که امکان تشخیص میزان گرایش کنش های زبانی را به قطب های «سلطه منولوژیک» یا «ارتباط دیالوژیک» فراهم می سازد. با روشی تحلیلی-تفسیری و با استناد به آرای نظریه پردازانی چون باختین (منولوگ/دیالوگ)، هابرماس (کنش ارتباطی/استراتژیک)، فوکو (گفتمان-قدرت)، و همچنین نقد خوانش صرفا سلطه گرایانه از رتوریک و گفتمان، این پژوهش نشان می دهد که این دو، نه واژه هایی کاملا مجزا، بلکه دو سر یک پیوستار با سطوح عملکردی متفاوت (خرد، میانی، کلان) هستند. نوآوری مقاله حاضر در ترکیب این نظریات و ارائه «الگوی تشخیصی سه بعدی» است که بر اساس سه معیار کلیدی: ۱) ساختار (سلسله مراتبی/شبکه ای)، ۲) هدف (تثبیت/زایش معنا)، و ۳) نسبت با دیگری (ناشنوایی/شنیداری) عمل می کند. این الگو به مثابه ابزاری "نظری-کاربردی"، به پژوهشگران حوزه علوم انسانی و ارتباطات امکان می دهد تا نه تنها گفتمان های مسلط را نقد کنند، بلکه قصد و جهت گیری پنهان در پشت پیام های رسانه ای، سیاسی و حتی روزمره را با دقتی بیشتر تشخیص دهند و مرزهای سیال بین اقناع مشروع و سلطه نمادین را بازشناسند.

کلیدواژه ها:

رتوریک ، گفتمان ، قدرت ، ارتباطات ، دیالوگ ، منولوگ ، نظریه انتقادی ، تحلیل گفتمان ، الگوی تشخیصی.