تبیین مدل پارادایمی دانشگاه زیست بوم در بستر فرهنگی-اجتماعی ایران

هدف: در سال های اخیر، آموزش عالی ایران با چالش هایی چون گسست از نیازهای واقعی جامعه، ضعف در پیوند با محیط و ناتوانی در پاسخ گویی به مسائل پیچیده زیست محیطی و اجتماعی روبه روست. در چنین شرایطی، بازاندیشی در نقش و کارکرد دانشگاه ضرورتی اجتناب ناپذیر شده است. ازاین رو هدف از تحقیق حاضر تبیین مدل پارادایمی دانشگاه زیست بوم در نظام آموزش عالی ایران و ارائه چارچوبی متناسب با بستر فرهنگی–اجتماعی کشور برای تحول و کارآمدسازی دانشگاه است. روش شناسی: روش تحقیق به صورت کیفی و از نوع گرندد تئوری سیتسماتیک بود. مشارکت کنندگان تحقیق استادان دانشگاه های دولتی در ایران بودند که علاوه بر هیئت علمی بودن، سابقه عضویت چندین ساله نیز در حوزه های مختلف در آموزش عالی را داشتند که با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند و از نوع گلوله برفی به عنوان مشارکت کنندگان تحقیق انتخاب شدند. فرآیند نمونه گیری تا رسیدن محقق به مقوله کفایت نظری انجام گرفت؛ بدین معنی که محقق پس از مصاحبه هفدهم، به داده و کد جدیدی دست نیافت و بدین ترتیب فرآیند  نمونه گیری متوقف شد (n=۱۵+۲). ابزار گردآوری داده ها به صورت مصاحبه عمیق بود. همچنین برای تجزیه وتحلیل داده ها از روش کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری و گزینشی) استفاده شد. یافته ها: یافته های تحقیق نشان داد که عوامل علی شامل ایجاد فضای یادگیری خودآگاه و بوم محور، تربیت شهروندانی مسئول در قبال جامعه و طبیعت، دستیابی به خودکفایی نسبی در منابع انرژی و غذایی، مدیریت منابع با رویکرد بهره وری بالا و مصرف حداقلی، مشارکت جویی و تصمیم سازی دموکراتیک درون دانشگاه، طراحی محیطی سازگار با بوم سازگان، نقش آفرینی فعال در توسعه جامعه محلی و منطقه ای، ارتقای سواد اکولوژیک و تفکر سیستمی در میان اعضای دانشگاه است. در ادامه، عوامل زمینه ای همچون پیوند حکمت بومی با نوآوری جهانی در راستای تقویت اقتصاد محلی، آموزش پایداری مبتنی بر عدالت، تبدیل دانشگاه به پردیسی پژوهش محور برای احیای زیست بوم و توسعه سواد اکولوژیک، و ترویج اخلاق حرفه ای در شبکه دانش بسترهای لازم برای تحقق دانشگاه زیست بوم را فراهم می سازند. افزون بر این، عوامل مداخله ای مانند توانمندسازی پژوهشی در عرصه های میان رشته ای، اصلاح سیاست های مالی و اقتصادی دانشگاه، بومی سازی نظام ارزیابی و ارتقای هویت فرهنگی نقش مهمی در تسریع و تسهیل این فرایند ایفا می کنند. بر اساس این پیش نیازها، راهبردهای عملیاتی نظیر طراحی برنامه های درسی فرارشته ای، آموزش مستمر اعضای هیئت علمی درباره توسعه پایدار، ترویج اقتصاد دایره ای در پردیس دانشگاه، اجرای استانداردهای محیط زیستی در تمامی فعالیت های عملیاتی، مدیریت هوشمند مصرف منابع طبیعی از جمله آب و انرژی، و توانمندسازی نیروی انسانی برای مشارکت در برنامه های پایداری تدوین و اجرا می شوند. پیامدهای حاصل از استقرار چنین الگوی دانشگاهی شامل شکل گیری دانش هم افزا از سطح پژوهش های بنیادین تا اقدامات احیایی در زیست بوم جامعه، تحقق تعلیم و تعلم تاب آور و سازگار با نیازهای جهان واقعی، ایجاد حیات اقتصادی نوین مبتنی بر پایداری و تبدیل دانشگاه به اکوسیستمی زنده، پویا و اثرگذار است. نتیجه گیری: در نتیجه باید گفت ایجاد دانشگاه زیست بوم نیازمند نگرشی سیستمی و یکپارچه است که تمامی ابعاد آموزشی، پژوهشی، مدیریتی و فرهنگی را در برگیرد. مع الذالک، چنین دانشگاهی می تواند نقشی تعیین کننده در بازآفرینی زیست بوم های محلی و ارتقای کیفیت زندگی ایفا کند. بر این اساس، دانشگاه زیست بوم به عنوان الگویی نوین، زمینه پیوند سازنده میان دانش، جامعه و طبیعت را فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

Ecological University ، Socio-Cultural Context of Iran ، Higher Education System ، Grounded Theory Approach ، دانشگاه زیست بوم ، بستر فرهنگی-اجتماعی ایران ، نظام آموزش عالی ، رهیافت داده بنیاد.