تحلیل انتقادی برنامه درسی پنهان و تاثیر آن بر هویت سازی دانش آموزان

برنامه درسی پنهان به مجموعه ای از یادگیری های ضمنی، ارزش ها، هنجارها و انتظارات اجتماعی اشاره دارد که در فضای آموزشی، بدون طراحی صریح و آشکار، به دانش آموزان منتقل می شود. این مفهوم که نخستین بار توسط فیلیپ جکسون در دهه ۱۹۶۰ مطرح شد، امروزه در مرکز بسیاری از پژوهش های انتقادی آموزشی قرار دارد. برنامه درسی پنهان از طریق تعاملات کلاسی، ساختار فیزیکی مدرسه، روابط قدرت میان معلم و دانش آموز، محتوای کتاب های درسی و انتظارات نهادی عمل می کند. این مقاله با رویکرد تحلیل انتقادی به بررسی چگونگی شکل گیری هویت دانش آموزان تحت تاثیر برنامه درسی پنهان می پردازد. هویت دانش آموزان شامل ابعاد جنسیتی، طبقاتی، قومی، ملی و فردی است که همگی در بستر آموزشی شکل می گیرند و تحت تاثیر پیام های پنهان آموزشی قرار دارند. یافته های این پژوهش نشان می دهد که برنامه درسی پنهان نه تنها ارزش های مسلط اجتماعی را بازتولید می کند، بلکه می تواند هویت های خاصی را تقویت و هویت های دیگری را حاشیه نشین سازد. دانش آموزانی که ارزش های خانوادگی و فرهنگی آن ها با پیام های پنهان مدرسه هم راستا نیست، با بحران هویتی، اضطراب اجتماعی و کاهش انگیزه تحصیلی مواجه می شوند. این مقاله با بهره گیری از نظریات پائولو فریره، پیر بوردیو، مایکل اپل و هانری ژیرو، سازوکارهای انتقال پنهان را تحلیل و پیشنهاداتی برای بازطراحی محیط های آموزشی عدالت محور ارائه می دهد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که آگاهی معلمان، مدیران و سیاست گذاران آموزشی از وجود و کارکردهای برنامه درسی پنهان، گام نخست در جهت کاهش پیامدهای منفی آن و تقویت هویت سازی سالم دانش آموزان است.

کلیدواژه ها:

برنامه درسی پنهان ، هویت سازی ، تحلیل انتقادی آموزش ، بازتولید اجتماعی ، آموزش عدالت محور ، فرهنگ مدرسه ، هویت دانش آموز