از مکتبخانه تا دانشگاه: روایتی دگرگون شونده از آموزش در گستره تاریخ ایران

این مقاله با رویکردی تاریخی-تحلیلی، سیر تحول نهادهای آموزشی در ایران را از دوران باستان تا استقرار نظام مدرن، در قالب روایتی «دگرگون شونده» بررسی می کند. پژوهش نشان می دهد که آموزش در ایران باستان، با کارکرد نخبه پروری و دیوانی در نهادهایی همچون دبیرستان های ساسانی و مراکز دینی ساختاریافته بود. پس از گسست ناشی از فروپاشی ساسانیان، این میراث در پیکره تمدن اسلامی ادغام و بازتعریف شد و در قالب مکتبخانه های مسجد-محور و مدارس نظامیه، با درآمیختن علوم دینی، عقلی و ادبیات فارسی تداوم یافت. در عصر صفوی و قاجار، این نظام سنتی به اوج گسترش و سپس انجماد رسید، اما مواجهه با غرب و تاسیس دارالفنون، نخستین شکاف را در آن ایجاد کرد. سرانجام، تحولات عصر مشروطه و شکل گیری دولت-ملت مدرن، با اجباری شدن آموزش ابتدایی و تاسیس دانشگاه تهران، یک گسست بزرگ نهادی و معرفتی را رقم زد و گذار به نهادهای آموزشی متمرکز، عرفی و مدرن را تکمیل نمود. نتیجه گیری مقاله بر تداوم های زیرساختی (مانند متن محوری و رابطه سلسله مراتبی) در کنار این گسست ها تاکید کرده و موقعیت کنونی آموزش ایران را در تقاطع انتقادی این میراث چندلایه با الزامات جهان معاصر تحلیل می کند.

کلیدواژه ها:

آموزش در ایران ، مکتبخانه ، دارالفنون ، دانشگاه تهران ، تحول آموزشی ، تاریخ آموزش ، مدرنیته آموزشی.