تاملی در طبقه بندی علوم با رویکرد کلامی با تاکید بر طبقه بندی غزالی و فیض کاشانی

آنچه به یک طبقه بندی علم جهت کلامی می بخشد توجه به جنبه دینی معرفت است، بدین معنی که متکلم با توجه به کلیات دین شناختی و با الهام گرفتن از متون دینی به طبقه بندی علوم مبادرت می ورزد. یکی از نماینده های اصلی این رویکرد غزالی است. چهار نوع طبقه بندی برای علوم در آثار غزالی دیده می شود که مهم ترین آنها تقسیم بر اساس عقلی شرعی است که در ضمن آن به جهت فقهی و ارزشی علوم نیز نظر می کند. وی معتقد است علوم شرعی همه ممدوح هستند، که برخی از آنها واجب عینی و برخی واجب کفایی اند و علوم غیر شرعی نیز برخی واجب کفایی برخی مباح و برخی مذموم اند. البته وی تاکید می کند که علم ذاتا نیک است لذا ذم به نفس علم بر نمی گردد بلکه عارضی است. فیض کاشانی نیز با اینکه اندیشه های فلسفی در او غالب است ولی طبقه بندی که از علوم می کند جنبه کلامی و دینی آن غلبه دارد. وی در این رساله ای در اهمیت زمینه می خواهد فهرست علوم دینی و دنیوی، عقلی و نقلی اصلی و فرعی را با تفکیک نافع از ضار ذکر نماید. به منظور آگاهی بخشیدن به کسانی که مشتاق پیمودن راه آخرت هستند لذا روش وی در این رساله غایت شناسانه است. بر همین اساس در ابتدا علوم را بر اساس فایده و کارکرد سه قسم می کند برخی چون، غذایند برخی چون دواء و برخی چون بیماری. وی معتقد است هر طالب علمی ابتدا باید غرض و فایده علم را بداند. فیض در تقسیم اولیه علوم را در سه فن طبقه بندی کرده به فوائد و اقسام اولیه هر یک می پردازد. ۱- ادبیات وضعیه ۲ علوم شرعیه ۳- علوم فلسفیه. از نقاط قوت این رویکرد توجه به ظرفیت دینی و اخلاقی در طبقه بندی است که موجب می شود فوائد و آثاری مثل توجه به علوم از نظرگاه نیاز یا توجه نفع و ضرر یا ممدوح و مذموم بودن به دنبال داشته باشد. در عین حال به نظر می آید از اشکالات این رویکرد این است که علوم غیر دینی در حاشیه نظام معرفتی قرار می گیرند.

کلیدواژه ها:

علوم ، کلام ، طبقه بندی غزالی ، فیض کاشانی