نقش هوش مصنوعی در تحول قوانین و مقررات راهنمایی و رانندگی؛ چالش ها و ضرورت های قانون گذاری در ایران

رشد پرشتاب فناوری هوش مصنوعی در صنعت حمل و نقل، نظام سنتی قوانین راهنمایی و رانندگی را با چالشی بنیادین مواجه ساخته و مباحثی نو درباره مسئولیت مدنی، کیفری، بیمه، حریم خصوصی داده ها و ادله الکترونیکی را پیش کشیده است. در ایران نیز قوانین موجود که بر فرض حضور راننده انسانی بنا شده اند توان پاسخگویی به واقعیت های جدید خودروهای هوشمند و خودران را ندارند و همین امر ضرورت بازنگری تقنینی را آشکار می سازد. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، ضمن بررسی چارچوب های حقوقی آلمان، اتحادیه اروپا، ژاپن و ایالات متحده به تحلیل ظرفیت ها و کاستی های حقوق ایران در مواجهه با این فناوری می پردازد. نوآوری اصلی تحقیق در تلفیق مبانی فقهی مسئولیت مدنی ایران با نظریه «مسئولیت چندلایه و طراحی الگوی» مرحله ای صدور مجوز بهره برداری است؛ الگویی که انتقال تدریجی بار مسئولیت از راننده به سازنده، بهره بردار و ناظر فنی را ممکن ساخته و عدالت توزیعی را در نظام تقنینی حفظ می کند. یافته ها نشان می دهد اجرای موفق فناوری های خودران مستلزم تدوین قانون خاص خودروهای هوشمند، اصلاح ساختار بیمه برای پوشش ریسک الگوریتمی، ایجاد گواهی ایمنی عملکردی، نهادینه سازی حکمرانی داده های ترافیکی و تضمین زنجیره امانت داده هاست. بر پایه این نتایج مقاله با ارائه پیشنهادهای اجرایی برای قانون گذار، از جمله تشکیل کمیسیون ملی خودروهای هوشمند، طراحی نظام بیمه ریسک الگوریتمی و الزام نظارت فنی مستمر می کوشد مسیر انطباق تدریجی نظام حقوقی ایران با تحولات جهانی هوش مصنوعی را ترسیم کند؛ امری که تحقق عدالت، ایمنی و اعتماد عمومی در حمل و نقل هوشمند آینده را تضمین خواهد کرد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، خودروهای خودران ، قوانین راهنمایی و رانندگی ، مسئولیت چندلایه ، حکمرانی داده