مسئولیت کیفری هوش مصنوعی در ارتکاب جرایم: چالش ها و راهکارهای حقوقی

گسترش سریع هوش مصنوعی در عرصه های اجتماعی، اقتصادی و قضایی، مرزهای سنتی مسئولیت کیفری را به چالش کشیده و پرسش بنیادینی را مطرح ساخته است: در صورت ارتکاب جرم توسط سامانه ای فاقد اراده انسانی، پاسخ حقوقی چگونه باید باشد؟ این پژوهش با هدف بازنگری مفاهیم کلاسیک مسئولیت کیفری و ارائه الگوی نوین پاسخ به رفتار هوش مصنوعی، بر مبنای تحلیل نظری–تطبیقی و مطالعه پرونده های بین المللی انجام شده است. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل کیفی حقوق تطبیقی بوده که ضمن بررسی مبانی سنتی عناصر مادی و معنوی، رویکردهای قانون گذاری در ایالات متحده، اتحادیه اروپا، چین و ژاپن را مقایسه و راهکارهای بومی مناسب برای نظام حقوقی ایران پیشنهاد کرده است. داده های پژوهش از بررسی نمونه های قضایی مانند پرونده Uber (۲۰۱۸)، DeepBlue Securities (ژاپن، ۲۰۲۱) و Chatbot Fraud (آمریکا، ۲۰۲۳) به دست آمده و تحلیل ها بر پایه مفاهیم نوینی چون «قصد عملکردی»، «علیت آماری»، «تقصیر سیستمی» و «تحریم عملکردی» سامان یافته است. یافته های تحقیق نشان می دهد مدل های انسانی مسئولیت، در برابر هوش مصنوعی ناکافی اند، زیرا اراده اخلاقی در ماشین وجود ندارد و علیت رفتاری آن چندلایه و آماری است. در نتیجه، اعمال مجازات سنتی چون حبس و جریمه فاقد معنا بوده و تنها اصلاح ساختار داده و محدودسازی عملکرد می تواند جایگزین پاسخ کیفری موثر شود. بر این اساس، مفهوم مسئولیت عملکردی هوش مصنوعی و مجازات فناورانه به عنوان راهکار اصلی معرفی می گردد؛ یعنی پاسخ کیفری بر اساس اصلاح الگوریتم، تعلیق مجوز یا حذف حافظه داده ای. افزون بر آن، پیشنهاد ایجاد دادگاه های تخصصی فناوری، بیمه مسئولیت کیفری فناورانه و نهاد نظارت دیجیتال به عنوان پیش شرط های اجرایی مطرح گردیده است. نتیجه گیری پژوهش حاکی از آن است که عدالت کیفری آینده، نه بر پایه نیت انسان، بلکه بر اساس عملکرد ماشین سامان خواهد یافت. پذیرش مسئولیت عملکردی و تلفیق تجربه جهانی با اصول فقهی اسلامی، ایران را قادر می سازد تا نظامی تازه از عدالت عملکردی داده محور بنا نهد؛ نظامی که هدف آن اصلاح رفتار فناورانه است، نه تنبیه انسان، و با روح ترمیمی و عدالت محور اسلام سازگار می باشد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مسئولیت کیفری ، قصد عملکردی ، مجازات فناورانه ، عدالت داده محور