تاثیر گونه های بومی فوق تحمل پذیر در تاب آوری فضاهای سبز شهری اصفهان در برابر تغییر اقلیم

کلانشهر اصفهان، واقع در پهنه خشک دشت های ایران، به شدت تحت تاثیر بحران منابع آبی و تشدید تنش های اقلیمی ناشی از تغییر اقلیم (IPCC, ۲۰۲۲) قرار دارد. مدیریت پایدار فضای سبز شهری در این شرایط، مستلزم عدول از الگوهای کشت متداول و پرآب بر و اتخاذ رویکرد منظرسازی کم نیاز به آب (Water-Efficient Landscaping) است (Razzaghi et al., ۲۰۱۷). پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر گونه های گیاهی بومی فوق تحمل پذیر (Hyper-Tolerant Native Species) کمتر مطالعه شده بر افزایش پایداری اکولوژیک و کاهش چشمگیر مصرف آب و نقش آن در افزایش تاب آوری فضاهای سبز شهری اصفهان در برابر تنش های اقلیمی می پردازد. در این مطالعه، گونه های بومی منطقه اصفهان با تحمل بالا به خشکی، شوری و دماهای افراطی شناسایی و ویژگی های اکوفیزیولوژیک آنها ارزیابی شد. عملکرد این گونه ها در پارک ها و فضاهای سبز شهری از نظر کارایی مصرف آب، سازگاری با شرایط اقلیمی و نقش در کاهش جزایر حرارتی شهری مورد تحلیل قرار گرفت. بدین منظور، ابتدا بر اساس داده های اقلیمی و محدودیت های منابع آب شهر اصفهان، مهم ترین تنش های محیطی موثر بر پوشش گیاهی شهری شناسایی شد و سپس با استفاده از مرور منابع علمی، نظرات خبرگان و معیارهایی مانند مصرف آب، تحمل تنش، نیازهای نگهداری و سازگاری با اقلیم محلی، فهرستی از گونه های بومی فوق تحمل پذیر مناسب برای کاشت در فضاهای سبز شهری استخراج گردید. در ادامه، سناریوهای مختلف ترکیب کاشت (سناریوی گونه های غالب غیر بومی، سناریوی ترکیبی و سناریوی مبتنی بر گونه های بومی مقاوم) از نظر شاخص های تاب آوری شامل پایداری زیستی، کارایی مصرف آب، کاهش جزیره حرارتی و هزینه های نگهداری، به صورت مقایسه ای تحلیل شدند. نتایج نشان داد که گونه های بومی فوق تحمل پذیر نظیر گز (Tamarix spp.) و ارغوان (Cercis siliquastrum) در مقایسه با گونه های غیربومی، میزان نیاز آبی ۴۰-۶۰ درصد کمتر و سازگاری ۳۵ درصد بیشتری با شرایط خشک و گرم اصفهان دارند. حضور این گونه ها در فضاهای سبز شهری، دمای سطح زمین را ۳-۵ درجه سانتی گراد کاهش داده و پایداری بلندمدت فضاهای سبز را تضمین می کند. استفاده از گونه های بومی فوق تحمل پذیر، راهکاری موثر و پایدار برای افزایش تاب آوری فضاهای سبز شهری اصفهان در برابر تغییر اقلیم است. توصیه می شود در برنامه ریزی های شهری، اولویت به کاشت این گونه ها داده شده و از واردات گونه های غیربومی پرمصرف کاسته شود. به کارگیری گونه های بومی فوق تحمل پذیر، ضمن کاهش چشمگیر وابستگی به آبیاری، افزایش بقا و سرزندگی گیاهان در دوره های خشکسالی و کاهش آسیب پذیری منظر شهری در برابر نوسانات دما، می تواند ساختار فضاهای سبز اصفهان را از یک سیستم پرهزینه و شکننده به یک زیرساخت سبز پایدار و تاب آور تبدیل کند. بر این اساس، بازنگری الگوی کاشت و تدوین دستورالعمل های طراحی و مدیریت فضاهای سبز مبتنی بر گونه های بومی مقاوم، به عنوان یکی از راهبردهای کلیدی سازگاری شهر اصفهان با تغییر اقلیم پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

تاب آوری شهری ، گونه های بومی ، تغییر اقلیم ، فضای سبز ، کلانشهر اصفهان ، فوق تحمل پذیری