بازنمایی بحران قدرت پس از هجوم غزها در قصیده «نامه اهل خراسان» انوری

این پژوهش با رویکرد تلفیقی نشانه شناسی سیاسی و تحلیل گفتمان انتقادی قصیده انوری با مطلع «به سمرقند اگر بگذری ای باد سحر» را به مثابه متنی بحران محور در بستر غارت خراسان و آشوب های پساسنجری بررسی می کند. پرسش اصلی آن است که شاعر چگونه از ظرفیت های بلاغی و نشانه ای قصیده برای بازنمایی بحران، تثبیت دیگری ویرانگر و مشروعیت بخشی به کنش نجات بخش بهره می گیرد. روش تحقیق کیفی و متن محور است و تحلیل بر اساس شبکه سازی نشانه ها (تقابل ها، انباشت ها و دلالت های نمایه ای نمادین) و راهبردهای گفتمانی بازنمایی قدرت دیگرسازی، تشدید، طبیعی سازی ضرورت مشروعیت بخشی و میانجی گری نهادی سامان یافته است. یافته ها نشان می دهد که عنصر «نامه-خبر» در قصیده چارچوبی برای کنش سیاسی ایجاد کرده و گوینده را از جایگاه شاعر فردی به نماینده جمعی اهل خراسان ارتقا می دهد؛ بدین سان مطالبه گری در قالبی معتبر صورت بندی می شود. همچنین، با انباشت نشانه های بدنمند رنج، آه، خون دیده، سینه و تقابل های بنیادین (آباد، ویران، احرار، دونان، ابرار، رندان) بحران از سطح رخداد به سطح فروپاشی نظم اجتماعی و معنایی ارتقا یافته و خلا هژمونیک، تعطیلی منبر و خطبه و وارونگی کارکرد مسجد برجسته می گردد. در ادامه «غز» از رهگذر داوری های اخلاقی و خشونت نمادین به عنوان دیگری نامشروع تثبیت می شود و هم زمان با تبارسازی آرمانی و الگوسازی اسطوره ای تاریخی (کیومرث، کسری، افریدون، اسکندر) و استعاره های احیاگر (خور، ابر، مطر) مخاطب در مقام کنشگر مرکزی احیای نظم و خروج از بحران بازنمایی می گردد. در پایان شبکه مرجعیت های شرعی، دیوانی و خودارجاعی ساختار، پایان قصیده را از سطح بیان عاطفه به رسانه بحران و انتقال مطالبه ارتقا می دهد. نتیجه آنکه قصیده انوری در این بستر نه صرفا مدح یا شکایت بلکه سازوکاری اقناعی برای پیوند دادن رنج جمعی به تصمیم سیاسی و بازتولید نظم مشروع است.

کلیدواژه ها:

انوری ، قصیده ، نشانه شناسی سیاسی ، تحلیل گفتمان انتقادی ، دیگرسازی ، غز ، مشروعیت بخشی ، خلا هژمونیک