مبانی ارزش‎شناختی روان‎شناسی اسلامی براساس منابع اسلامی با تاکید بر اندیشه‎های علامه مصباح یزدی

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: انسان ها نسبت به پدیده های پیرامون خود دو دسته قضاوت سامان می‎دهند؛ یک دسته در شکل گزاره هایی چون سیب در یخچال هست، اسحاق نیوتن نیروی جاذبه زمین را کشف کرد و لبخند ژوکند اثر لئوناردو داوینچی بیان می‎شوند. این گزاره ها هست ها و نیست ها را به نمایش می‎گذارند و دسته دوم قضاوت هایی مانند عدالت خوب است، ظلم بد است، ازدواج زن و مرد خوب است، همجنس گرایی بد است، قانون بقای انرژی درست است و مانند آن هستند. این قضاوت ها را که دارای مفاد خوب و بد، زشت و زیبا، باید و نباید و بایستگی و نبایستگی می باشند، قضاوت های ارزشی می نامند. از مفاد این گزاره‎ها به ارزش ها و امور ارزشمند برای انسان یاد می‎شود؛ از جمله حوزه‎های ارزشی در زندگی انسان، ارزش‎های علمی است که در چارچوب آنها درباره ارزشمندی یافته‎ها و دیگر متعلقات یک علم قضاوت می‎شود. روان‎شناسی یکی از عرصه‎های دانش است که حرکت کمالی خود را در مجرای سازمان ارزش‎شناختی دانشمندان خود به پیش برده است. یکی از مولفه‎های سازمان ارزش‎شناختی، مبانی ارزش‎شناختی است که اندیشمند به آنها باور دارد و در سایه آنها به حدود و ثغور علم خود شکل می‎دهد و به آن پایبند می‎ماند. در اینجا این سوال اساسی مطرح می شود که اگر علم روان‎شناسی بنا باشد در چارچوب سازمان ارزش‎شناختی اسلامی شکل گیرد، دارای چه مختصاتی است؟ به همین منظور هدف این پژوهش بررسی مبانی ارزش‎شناختی روان‎شناسی اسلامی براساس منابع اسلامی با تاکید بر اندیشه‎های علامه مصباح یزدی است و به طور خاص تلاش می‎کنند دو سوال اساسی را پاسخ دهد: الف) مبانی ارزش‎شناختی براساس منابع اسلامی به ویژه نقطه‎نظرات علامه مصباح یزدی کدامند؟ ب) مبانی ارزش‎شناختی براساس منابع اسلامی به ویژه نقطه‎نظرات علامه مصباح یزدی چه تاثیری بر شکل‎دهی روان‎شناسی اسلامی دارند؟ روش: در این پژوهش، نخست به منابع معتبر ارزش‎شناختی از جمله آثار لودوینگ گرونبرگ، میلتون روکیچ، نورمن تی. فدر و آر. اس. نئاگارازان مراجعه شد. ارتباط دانش و به عبارت دیگر ارتباط یافته‎های علمی و ارز‎ش‎های حاکم بر روان اندیشمندانی که به علم‎ورزی می‎پردازند به شیوه توصیفی تحلیلی بررسی شد. این نقطه‎نظرها با اندیشه‎های ارزش‎شناختی اسلامی که بیشتر در علم کلام، اصول فقه، منطق و اخلاق مطرح شده بود و همچنین کتاب‎های فلسفه اخلاق مقایسه شد که از آثار مرتضی مطهری، علامه مصباح یزدی و دیگر اندیشمندان بودند و نتایج به روش تحلیل محتوا استنباط شد. یافته‎ها: الف) در ساختار روان هر فرد در کنار سازمان شناختی، سازمان ارزش‎ها نیز شکل می‎گیرد که کارکرد آن از لحاظ روان‎شناختی به صورت باید و نباید، خوب و بد و شایسته است و... تجربه می‎شود و در مقام عمل به صورت ترجیحات و درنهایت انتخاب یک گزینه و ترک دیگری نمودار می‎گردد؛ ب) سازمان ارزشی هر فرد مبانی، حوزه‎های ارزشی و گزاره‎های ارزشی را دربردارد که حوزه‎های ارزشی آن شامل شش حوزه نظریه ای، اقتصادی، زیبایی شناختی، اجتماعی، سیاسی، دینی و اخلاقی است؛ ج) اندیشمند در تلاش برای کشف واقع، معمولا در چارچوب سازمان ارزشی خود دست به انتخاب می‎زند نه قضاوت‎های مطلق عقلی؛ بدین سبب هر فرد، علمی با موضوع، قلمرو، مسائل، نحوه تبیین، روش بررسی و اهداف خاص را پدید می‎آورد؛ د) از نظر علامه مصباح یزدی حوزه‎های ارزشی در کنار مبانی شش‎گانه‎ آنها دست به دست هم می‎دهند تا هر علم از جمله روان‎شناسی چارچوبی خاص می‎یابد. این مبانی عبارت اند از: ۱. واقع نمایی قضایای ارزشی؛ ۲. اثبات پذیری قضایای ارزشی؛ ۳. اطلاق برخی قضایای ارزشی؛ ۴. ذومراتب بودن ارزش های وسیله ای (غیری) و تقدم ارزش های تاثیرگذار در دستیابی به هدف در مقام تزاحم؛ ۵. نیت فاعل، ملاک ارزش فعل اختیاری؛ ۶. قرب به خداوند، ارزش نهایی انسان و ملاک نهایی ارزشمندی علم به عنوان فعل اختیاری؛ ه) اگر روان‎شناسی بخواهد موضوع آن فراگیر شود و به سلامت و سعادت انسان کمک کند، باید «ابعاد و کنش‎های نفس و فرایندهای زیرین آن به عنوان موضوع قرار دهد؛ زیرا تنها در این صورت ویژگی‎های روان‎شناختی انسان به شکل جامع مورد بحث قرار می‎گیرد؛ و) در کنار روش تجربی، روش‎ استدلالی (عقلانی)، شهودی و وحیانی نیز باید به کار گرفته شود؛ ز) در عرصه سلامت و بیماری در کنار ملاک‎های روان‎شناختی، ملاک ایمان و کفر و عمل صالح و به طور کلی هنجارهای دینی نیز مدنظر قرار گیرد. نتیجه‎گیری: اولا قضاوت ارزشی و ارزش‎گذاری وقتی از سازمان روانی انسان صادر می شود که دو امر را با هم مقایسه کند و یکی را به عنوان ابزار دستیابی به دیگری ادارک کند. تپه ای را در نظر بگیرید که میان دو محله قرار گرفته و دسترسی به دو محله را برای اهالی سخت کرده است. در این فرض، اهالی دو محله به ذهن شان می آید که این تپه نباید اینجا باشد و چیز بدی است. این ادراک وقتی حاصل می شود که وجود تپه با سهولت یا صعوبت تعامل اهالی دو محله مقایسه شود. اکنون اگر جنگی میان اهالی دو محله رخ دهد، جایگاه ارزشی این تپه عوض می شود؛ چون این بار وجود تپه با حفاظت از دو محله سنجیده می شود و چه بسا ادراک افراد دو محله این شود که تپه چیز خوب و مناسبی است. اگر اهداف متنوع و متعارض شود، ممکن است ارزش ها نیز متعارض شود. چنان که می بینیم در اینجا امر ارزشی به شیئی از اشیا نسبت داده شد، اما برخی ارزش ها مانند نیکوکاری و بخشندگی، فقط به انسان نسبت داده می شوند. ثانیا براساس این مبانی، نخستین عرصه‎ای که روان‎شناسی اسلامی با روان‎شناسی معاصر متفاوت می شود، اصل و حدود و ثغور موضوع روان شناسی به عنوان علم است. براساس مبانی ارزش شناختی دین اسلام موضوع روان شناسی اسلامی «ابعاد و کنش های نفس» است، نه رفتار که مکتب رفتارگرایی بر آن اصرار می ورزد، و نه رفتار و فرایندهای زیرین آن که حاصل سه مکتب رفتاری، شناختی و زیستی می باشد؛ زیرا اینها تنها بخشی از ابعاد و کنش های نفس اند. دومین تفاوت این است که ارتباط انسان با خدا به عنوان عام ترین رفتار انسان به منزله یکی از قلمروهای اصلی روان شناسی اسلامی در نظر گرفته می شود. سومین دگرگونی در عرصه اختلالات روانی رخ خواهد داد که بر اثبات پذیری و اطلاق قضایای ارزشی مترتب می شود. در دین اسلام، اولا افزون بر سه معیار همرنگی با هنجارها، ناراحتی درونی و بدکاری، ایمان و کفر نیز معیاری اساسی برای تشخیص هنجار و نابهنجار شمرده می شود و ثانیا دیدگاه اسلام درباره برخی مصداق های هنجار و نابهنجار مانند همجنس گرایی، تغییر جنسیت و... با روان شناسی تفاوت دارد. چهارمین تفاوت این است که بعد اخلاقی نفس در کنار قضاوت های اخلاقی موردنظر لارنس کلبرگ و دیگران به موضوعات روان شناسی اسلامی افزوده می شود. پنجمین مورد، استفاده از همه روش های ممکن برای شناخت ابعاد موضوع روان‎شناسی اسلامی است. ششمین جنبه اینکه قرب به خداوند به عنوان ارزش نهایی انسان شناخته می شود و درنتیجه مقرب بودن ذاتی علم، ملاک نهایی ارزشمندی روان شناسی اسلامی به شمار می رود؛ به عبارت دیگر علمی که حاصل اندیشه ورزی جمع زیادی از دانشمندان است، باید علمی نافع باشد و ظرفیت تامین سعادت دنیوی و اخروی افراد را داشته باشد. این علم ابزاری است که سعادت اخروی انسان را تامین می‎کند، هرچند بهزیستی او در این جهان را نیز مدنظر قرار می‎دهد.

کلیدواژه ها:

ارزش‎شناسی ، مبانی ارزششناختی ، حوزه‎های ارزشی ، اندیشه‎های علامه مصباح یزدی ، منابع اسلامی