بررسی واکنش صفات مورفولوژیک، فنولوژیک و عملکردی لاین های ایزوژن نزدیک زودرس ارقام گندم به قطع آبیاری در مراحل رشد زایشی

مقدمه: در مناطق خشک و نیمه خشک، تنش خشکی به ویژه در مراحل رشد زایشی و انتهای فصل، با دمای بالا همراه است و در نتیجه موجب کاهش قابل توجه عملکرد گندم می شود. استفاده از رقم های زودرس با چرخه رشد کوتاه تر که قادر باشند قبل از مواجهه با تنش های خشکی و دمای بالا، دوره رشد خود را کامل کنند و به مرحله رسیدگی و برداشت برسند، یکی از راه کارهای موثر برای کاهش اثرات نامطلوب این تنش ها است. بررسی واکنش این رقم ها به قطع آبیاری در مراحل رشد زایشی، می تواند به انتخاب ژنوتیپ های متحمل کمک کند. هدف از اجرای این آزمایش، بررسی واکنش صفات مورفولوژیک، فنولوژیک و عملکردی لاین های ایزوژن نزدیک زودرس گندم به تنش خشکی ناشی از قطع آبیاری در مراحل رشد زایشی بود.مواد و روش ها: آزمایش در قالب کرت های خردشده بر مبنای طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی دانشگاه شهید چمران اهواز (خوزستان) در سال زراعی ۱۴۰۴- ۱۴۰۳ اجرا شد. آبیاری در سه سطح، شامل شاهد (بدون قطع آبیاری)، قطع آبیاری از مرحله شروع گلدهی تا اوایل خمیری شدن (مرحله ۶۱ تا ۸۳ بر اساس مقیاس BBCH) و قطع آبیاری از اوایل خمیری شدن تا رسیدگی کامل دانه (مرحله ۸۳ تا ۹۲ بر اساس مقیاس BBCH) در کرت های اصلی و پنج رقم و لاین ایزوژن نزدیک گندم نان، شامل رقم روشن، رقم مهدوی، لاین ایزوژن روشن، لاین ایزوژن مهدوی و رقم مهرگان (به عنوان رقم شاهد منطقه) در کرت های فرعی قرار گرفتند. صفات اندازه گیری شده شامل صفات فنولوژیک (تعداد روز از کاشت تا سنبله دهی و رسیدگی کامل)، صفات مورفولوژیک (ارتفاع بوته و طول پدانکل)، اجزای عملکرد (وزن سنبله، تعداد دانه در سنبله، وزن دانه در سنبله و وزن هزار دانه)، عملکرد زیست توده و شاخص برداشت بودند که در زمان رسیدگی کامل اندازه گیری شدند. به منظور گروه بندی ژنوتیپ ها و صفات مورد مطالعه، از روش تجزیه خوشه ای استفاده شد و دندروگرام مربوطه به صورت نقشه حرارتی با استفاده از نرم افزار R-studio version ۲۰۲۳ رسم شد. تجزیه واریانس داده ها نیز با استفاده از نرم افزار SAS نسخه ۹.۱ و مقایسه میانگین ها با آزمون دانکن در سطح احتمال پنج درصد انجام شد.یافته های تحقیق: نتایج این پژوهش نشان داد که بین رقم ها و لاین های ایزوژن از نظر صفات مورد مطالعه تفاوت آماری معنی داری وجود داشت. قطع آبیاری در مراحل رشد زایشی، از طریق کاهش معنی دار تعداد دانه در سنبله، وزن دانه در سنبله، وزن هزار دانه و روز تا رسیدگی، سبب کاهش عملکرد دانه در تمامی رقم ها و لاین های ایزوژن شد، اما مقدار کاهش در رقم ها بیش تر از لاین های ایزوژن مربوطه بود. در تیمار قطع آبیاری در مرحله گلدهی، عملکرد دانه در رقم روشن، لاین ایزوژن روشن، رقم مهدوی، لاین ایزوژن مهدوی و رقم مهرگان به ترتیب به میزان ۳۳، ۳۸، ۲۹، ۲۹و ۲۰ درصد در مقایسه با تیمار آبیاری کامل کاهش یافت. مقادیر کاهش برای تیمار قطع آبیاری در مرحله پرشدن دانه به ترتیب برابر با ۱۲، ۱۵، ۱۵، ۱۵ و ۸ درصد بود. عملکرد دانه در رقم و لاین ایزوژن مهدوی و همچنین رقم مهرگان در تمامی تیمارهای قطع آبیاری به مراتب بیش تر از رقم روشن و لاین­ ایزوژن آن بود. در تمامی تیمارهای قطع آبیاری، تعداد روز از کاشت تا رسیدگی در لاین های ایزوژن روشن و مهدوی ۱۰ تا ۱۵ روز کم تر از رقم های مادری آن ها بود. زودرسی این لاین های ایزوژن به عنوان یکی از عوامل موثر در کاهش آثار تنش خشکی در مراحل حساس گلدهی و پر شدن دانه و پایداری و حفظ عملکرد بالاتر آن ها بود. تیمارهای قطع آبیاری در مراحل رشد زایشی، دوره رشد زایشی رقم ها و لاین های ایزوژن را سه تا پنج روز در مقایسه با تیمار آبیاری کامل کوتاه تر کرد. نتیجه گیری: به طور کلی، نتایج این پژوهش نشان داد که لاین های ایزوژن مورد بررسی از نظر عملکرد و سایر صفات زراعی نسبت به رقم های مادری خود برتری داشتند. لاین ایزوژن مهدوی با بهره گیری از راهبرد زودرسی و کاهش تعداد روز تا رسیدگی در تمامی تیمارهای قطع آبیاری، بیش ترین عملکرد دانه را تولید کرد و همانند رقم مهرگان برای کشت در شرایط تنش کم آبی در منطقه خوزستان توصیه می شود.

کلیدواژه ها:

تنش خشکی ، دوره پرشدن دانه ، روز تا گلدهی ، زودرسی