همنشینی خلوت و جلوت در مسکن سنتی ایرانی (نمونه موردی: خانه توتونچی- شیراز)

خانه های سنتی ایرانی به عنوان پدیده های کالبدی، بازتاب دهنده ارزش های فرهنگی، اجتماعی و معنایی جامعه هستند و سازمان دهی فضایی آنها همواره مبتنی بر اصولی چون خلوت و جلوت صورت گرفته است. خلوت به فضاهایی اشاره دارد که برای فعالیت های خصوصی و آرامش اعضای خانواده در نظر گرفته شده و دسترسی به آن محدود است، در حالی که جلوت، فضایی عمومی و نیمه عمومی را نشان می دهد که امکان تعامل اجتماعی و حضور مهمانان را فراهم می کند. با وجود اهمیت این مفاهیم، پژوهش های پیشین عمدتا به توصیف های پراکنده بسنده کرده و تحلیل جامع و نظام مند شاخص های فضایی و کالبدی خانه های سنتی برای سنجش نمودپذیری خلوت و جلوت کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی و تحلیل چگونگی نمودپذیری مفاهیم خلوت و جلوت در ساختار فضایی خانه های سنتی ایرانی است. در این راستا، ابتدا با استفاده از روش دلفی و به شیوه اشباع نظری، چارچوب نظری تحقیق شامل شاخص هایی چون سلسله مراتب، قلمرو، مکان یابی، قابلیت دید، ابعاد و تناسبات فضایی، نور و تزئینات استخراج شد. سپس با بهره گیری از روش نحو فضا و ابزار تحلیل کالبدی، این شاخص ها در نمونه موردی خانه توتونچی در شیراز بررسی شد. نتایج تحلیل نشان داد که فضاهای حیاط و شاه نشین به طور واضح ویژگی های جلوت را تجلی می دهند، در حالی که فضاهای مطبخ و گوشواره، خصوصی ترین بخش ها بوده، نمود خلوت در آنها بیشترین است. سایر فضاها با توجه به کارکرد و زمان استفاده، توانایی انعطاف پذیری و هم زمان نمود خلوت و جلوت را دارند.

کلیدواژه ها:

خلوت ، جلوت ، خانه سنتی ایرانی ، خانه توتونچی و شیراز.