تعامل تناسبات فضایی با کاربری تجاری در سراهای بازار سنتی مراغه (نمونه موردی: سرای خامنه، سرای میتولار، سرای صدرکبیر)

سراها در بازارهای سنتی ایران به عنوان فضاهایی درون گرا و سازمان یافته، بر پایه نظمی فضایی و تناسبات کالبدی مشخص شکل گرفته اند؛ نظمی که در کنار پاسخگویی به نیازهای اقتصادی، کیفیت حضور و تعامل کاربران را نیز سامان می دهد. بازار تاریخی مراغه از جمله نمونه هایی است که سراهای آن در گذر زمان، تحت تاثیر تحولات کالبدی، اقتصادی و مدیریتی، با تغییراتی در ساختار فضایی و عملکرد تجاری مواجه شده اند. این پژوهش به بررسی رابطه میان تناسبات فضایی و کیفیت عملکرد تجاری در سراهای بازار مراغه می پردازد. روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر ترکیب مطالعات اسنادی و برداشت های میدانی است. در این راستا سه سرای خامنه، میتولار و صدر کبیر به عنوان نمونه های موردی انتخاب شدند و تناسبات فضایی آنها از طریق برداشت میدانی، ترسیم و تحلیل هندسی در محیط AutoCAD بررسی شد. برای ارزیابی نتایج، یافته های حاصل از تحلیل کالبدی با داده های مستنداتی و مشاهدات رفتاری فضا در قالب یک روش موازی تطبیق داده شد. نتایج به دست آمده نشان می دهد سراهایی که از نظر سازمان فضایی، تناسبات حیاط مرکزی و خوانایی نظام دسترسی از انسجام بیشتری برخوردارند، در وضعیت کنونی نیز پویایی تجاری و حضورپذیری بالاتری دارند. در مقابل، اختلال در این نظام فضایی به کاهش کیفیت فضایی و تضعیف عملکرد تجاری انجامیده است. این یافته ها بیانگر آن است که بازخوانی تناسبات فضایی اصیل می تواند به عنوان یکی از مبانی موثر در فرآیند احیای سراهای تاریخی بازار مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

تناسبات فضایی ، سراهای بازار ، عملکرد تجاری ، بازار تاریخی مراغه و سازمان فضایی.