ارزیابی برخی از ارقام کنجد (Sesamum indicum L.) با استفاده از روش های آماری چندمتغیره تحت تنش خشکی

مقدمه: در بسیاری از مناطق خشک، نیاز به شناسایی ژنوتیپ های گیاهی می باشد که بتوانند با آبیاری محدود، عملکرد را حفظ یا افزایش دهد. کنجد در محیط های خشک و نیمه خشک که بارش نامنظم است و منابع آبی محدود می باشد، محصول روغنی مهمی است. ارزیابی تنوع ژنتیکی در پاسخ به خشکی در میان رقم های کنجد می تواند کاندیداهایی با عملکرد پایدار در تنش خشکی را نشان دهد و استراتژی های به نژادی و مدیریت زراعی را مشخص کند. این مطالعه به غربالگری رقم های کنجد برای تحمل خشکی می پردازد و روابط بین صفات رویشی، مولفه های عملکرد و عملکرد نهایی دانه را تحت رژیم های آبیاری روشن می سازد.مواد و روش ها: با توجه به اهمیت شناسایی ارقام متحمل کنجد برای مناطق خشک و نیمه خشک، این پژوهش با هدف غربالگری رقم های مختلف کنجد تحت تنش خشکی در سال ۱۴۰۰ در شهرستان دره شهر استان ایلام اجرا گردید. آزمایش به صورت کرت های خردشده در قالب طرح پایه بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار انجام شد. تیمارهای آزمایشی شامل دو سطح آبیاری تنش خشکی و بدون تنش(شاهد) به عنوان فاکتور اصلی و شش رقم کنجد شامل اولتان، داراب ۱، رقم بومی، یلووایت، هلیل و رقم آمریکایی به عنوان فاکتور فرعی بودند.یافته ها:  نتایج نشان داد که تنش خشکی اثر معنی داری بر ارتفاع بوته، ارتفاع اولین گره، تعداد دانه در کپسول، وزن خشک کل و عملکرد دانه داشت. رقم اولتان بیشترین (۹۵ گرم در مترمربع) و رقم بومی کمترین (۶۲ گرم در مترمربع) عملکرد دانه را داشتند. اثر متقابل رقم و تنش خشکی بر تعداد دانه در کپسول نیز معنی دار بود، به طوری که بیشترین مقدار در رقم اولتان (۷۰ عدد) در شرایط بدون تنش مشاهده شد. همچنین نتایج نشان داد که بین تعداد برگ با ارتفاع بوته (r=۰.۹۴, P≤۰.۰۱) و وزن خشک کل (r=۰.۸۷, p≤۰.۰۵) بیشترین همبستگی های مثبت و قوی وجود داشت. همچنین عملکرد دانه با ارتفاع گره (r=۰.۶۴, P>۰.۰۵)، وزن خشک کل (r=۰.۷۲, P>۰.۰۵) و تعداد برگ در گیاه (r=۰.۷۳, P>۰.۰۵) دارای همبستگی نسبتا قوی و مثبت ولی غیرمعنی دار داشت. در تجزیه به مولفه های اصلی (میانگین دو محیط شاهد و تنش)، دو مولفه اصلی اول، ۹۰/۹۶ درصد از تغییرات موجود را توجیه نموده و همچنین براساس نتایج خوشه بندی نیز رقم ها در شرایط تنش و بدون تنش، سه گروه متمایز شناسایی شد: گروه اول شامل ارقام محلی و آمریکایی (مهاجر)، گروه دوم شامل ارقام یلووایت، اولتان و داراب ۱، و گروه سوم نیز شامل رقم هلیل با عملکرد نسبتا مطلوب بود.نتیجه گیری: به طور کلی، نتایج این پژوهش نشان داد که بین رقم های کنجد تفاوت های قابل توجهی در پاسخ به تنش خشکی وجود داشت. چنین ارقامی می توانند در برنامه های اصلاحی و زراعی مناطق کم آب مورد استفاده قرار گیرند.

کلیدواژه ها:

تجزیه چندمتغیره ، خوشه ای ، عملکرد ، مولفه های اصلی ، همبستگی