تبیین و ارزیابی مولفه های طراحی بایوفیلی ساختمان های بلندمرتبه با روش دلفی؛ موردپژوهی: بعد از انقلاب اسلامی

زمینه و هدفدر سال های پس از انقلاب اسلامی، روند فزاینده ی بلندمرتبه سازی در شهرهای بزرگ ایران، به ویژه تهران، منجر به کاهش ارتباط انسان با طبیعت و افت کیفیت زیستی و روانی فضاهای مسکونی شده است. طراحی بایوفیلی به عنوان رویکردی انسان محور در معماری، با هدف بازآفرینی پیوندهای حسی، بصری و عاطفی میان انسان و طبیعت، پاسخی مناسب به این چالش محسوب می شود. این پژوهش با بهره گیری از روش دلفی و مشارکت گروهی از متخصصان، به شناسایی و اولویت بندی مولفه های کلیدی بایوفیلی در طراحی ساختمان های بلندمرتبه پرداخته است. استفاده از شاخص هایی چون نور طبیعی، حضور گیاهان، مصالح طبیعی، جریان هوا و دید به مناظر، از جمله موارد موثر در ارتقای کیفیت محیط سکونت در این نوع ساختمان ها شناخته شده اند. در نهایت، هدف اصلی تحقیق ارائه چارچوبی بومی شده برای به کارگیری مولفه های بایوفیلی در معماری ایران است، به گونه ای که کیفیت زیستی و روانی فضاهای شهری به ویژه در سازه های بلند بهبود یابد و طراحی های آینده بیش از پیش با نیازهای انسانی هماهنگ شوند.روش کار این پژوهش از نظر هدف، کاربردی است و از حیث روش، به شیوه ترکیبی (آمیخته) شامل رویکردهای کیفی و کمی انجام شده است. در مرحله نخست، داده های کیفی از طریق روش دلفی و با بهره گیری از مصاحبه با متخصصان و خبرگان حوزه شهرسازی و معماری گردآوری می شود. روش دلفی امکان سامان دهی به ذهنیت ها، باورها، افکار و نگرش های افراد متخصص را در قالب یک فرایند ساختاریافته فراهم می سازد. در مرحله اول این فرایند، زمینه گفتمان پژوهش و جامعه مورد نظر شناسایی شده و نمونه ای کوچک از آن انتخاب می شود. سپس، پیش مصاحبه هایی با اعضای نمونه انجام می گیرد. هدف از این مرحله، استخراج گویه هایی است که پایه طراحی پرسشنامه در مراحل بعد قرار می گیرند. در مرحله دوم، بر اساس داده های حاصل از مرحله کیفی، پرسشنامه ای طراحی می شود و متغیرهای کمی از این طریق مورد بررسی قرار می گیرند. برای جمع آوری و بررسی ادبیات موضوع و مبانی نظری تحقیق، از روش توصیفی–تحلیلی بهره گرفته شده است. داده ها به صورت اسنادی و با رویکردی اکتشافی گردآوری شده اند. جامعه مطالعاتی پژوهش شامل متخصصان، کارشناسان و خبرگان حوزه معماری و شهرسازی است. حجم نمونه با استفاده از فرمول مورگان برای جامعه متخصصین، معادل ۳۶ نفر تعیین شده است. روش نمونه گیری نیز به صورت هدفمند (کارشناسی) و با استفاده از تکنیک دلفی انجام گرفته است. در بخش تحلیل داده ها، از هر دو روش کیفی و کمی به صورت مکمل استفاده شده است. تحلیل داده های کیفی با بهره گیری از روش تحلیلی دلفی صورت گرفته و داده های کمی حاصل از پرسشنامه ها با استفاده از نرم افزار آماری SPSS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته اند. در بخش کمی، پس از تکمیل پرسشنامه ها توسط پاسخ دهندگان، داده ها کدگذاری، استخراج و به صورت منظم وارد نرم افزار شده و سپس با استفاده از آزمون های آماری مناسب از جمله t تک نمونه ای و آزمون فریدمن، تجزیه و تحلیل نهایی انجام شده است. یافته هاتحلیل داده های پرسشنامه ای که توسط ۳۶ نفر از متخصصان معماری و شهرسازی تکمیل شد، نشان داد که مولفه های خاصی از طراحی بایوفیلیک در ساختمان های بلندمرتبه از اهمیت بیشتری برخوردارند. در این میان، حضور نور و آب با میانگین ۳.۵۷ بیشترین اولویت را به خود اختصاص داد؛ این شاخص شامل استفاده از نور طبیعی، تعبیه آب نماها، پنجره های وسیع و به طور کلی حضور محسوس آب در فضاهای داخلی و بیرونی ساختمان است. پس از آن، ارتباط بصری و غیربصری با طبیعت با میانگین ۳.۱۵ در جایگاه دوم قرار گرفت که بیانگر اهمیت دید به مناظر طبیعی، صدای محیط، بوی گیاهان و دیگر محرک های حسی مرتبط با طبیعت است. سومین مولفه با اهمیت بالا، تحریک غیرموزون حسی بود که میانگین ۲.۸۲ را کسب کرد و شامل تجربه هایی نظیر تغییرات نور در طول روز، حرکت هوا، سایه های متحرک و صداهای تصادفی و لطیف در محیط می شود. از دیگر شاخص هایی که در ارزیابی ها دارای امتیاز بالایی بودند، می توان به مصالح طبیعی با میانگین ۲.۷۴، تنوع حرارتی و جریان هوا با میانگین ۲.۶۸، و احساس پناهگاه با میانگین ۲.۶۱ اشاره کرد. آزمون آماری فریدمن نشان داد که تفاوت معناداری میان اهمیت مولفه ها از نظر آماری وجود دارد و سطح معناداری در این آزمون برابر با ۰.۰۰۱ بود که نشان دهنده اعتبار تفاوت در اولویت بندی شاخص ها از دیدگاه متخصصان استنتیجه گیریطراحی بایوفیلیک در ساختمان های بلندمرتبه می تواند با ارتقاء کیفیت محیط، سلامت روانی و رضایت ساکنان را به طور معناداری افزایش دهد.

کلیدواژه ها:

Natural ecology ، Biophilia ، high-rise ، Delphi Method