تبیین هویت تاریخی و منظر فرهنگی در توسعه گردشگری شهری: مطالعه موردی شهر مراغه

پیشینه و هدف: هویت تاریخی و منظر فرهنگی از بنیادی ترین عناصر شکل دهنده تجربه گردشگران در شهرهای تاریخی به شمار می آیند و هرگونه ضعف در سازمان دهی آن ها می تواند به گسست روایی، ناپیوستگی بصری و افت کیفیت تجربه مقصد منجر شود. شهر مراغه، با وجود برخورداری از لایه های ارزشمند تاریخی و فرهنگی، با چالشی مواجه است که در آن میان «اهمیت ادراکی» عناصر هویتی و «کارکرد واقعی» آن ها در فضای شهری فاصله ای محسوس دیده می شود. این شکاف به ویژه در زمینه هایی همچون تداوم بصری بافت تاریخی، حضور موثر نشانه های فرهنگی و خوانایی مسیرهای گردشگری نمود بیشتری دارد. از این رو، بررسی نظام مند نقش هویت تاریخی و منظر فرهنگی در توسعه گردشگری شهری مراغه ضروری است. هدف پژوهش حاضر تبیین این نقش و تعیین اولویت های مدیریتی و برنامه ریزی لازم برای ارتقای تجربه گردشگران و تقویت هویت مکان است. روش ها: روش تحقیق حاضر با هدف تبیین نقش هویت تاریخی و منظر فرهنگی در توسعه گردشگری شهری مراغه و بر مبنای رویکرد کمی اکتشافی طراحی شده است. این پژوهش دارای ماهیت کاربردی و رویکرد توصیفی تحلیلی است و تلاش دارد سازه های ادراکی موثر بر تجربه گردشگران را از طریق گردآوری داده های میدانی معتبر و بهره گیری از تحلیل های آماری قابل اتکا شناسایی و تبیین کند. جامعه آماری شامل گردشگران و بازدیدکنندگان فضاهای تاریخی مراغه است که با توجه به نامشخص بودن حجم واقعی جامعه، به صورت نامحدود در نظر گرفته شد. نمونه گیری به شیوه هدفمند انجام گرفت تا تنها افرادی در پژوهش وارد شوند که تجربه حضور در بافت تاریخی شهر را داشته باشند و بتوانند ارزیابی دقیقی از مولفه های هویتی و منظری ارائه دهند. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران برای جوامع نامحدود، با سطح اطمینان ۹۵ درصد، خطای مجاز ۰٫۰۵ و نسبت واریانس p=q=۰.۵ برابر با ۳۸۴ نفر محاسبه شد.ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه ای ساخت یافته بود که بر اساس شاخص ها و ابعاد معتبر بین المللی در حوزه هویت تاریخی و منظر فرهنگی طراحی شد. روایی محتوایی پرسشنامه با استفاده از نظرات متخصصان حوزه گردشگری، طراحی شهری و میراث فرهنگی بررسی و تایید شد. برای ارزیابی پایایی ابزار، از آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی استفاده شد و مقادیر به دست آمده همگی بیش از ۰٫۷ بودند که نشان دهنده اعتمادپذیری مناسب ابزار اندازه گیری است. تحلیل داده ها در دو مرحله اصلی انجام گرفت. در گام نخست، تحلیل عاملی اکتشافی به منظور شناسایی سازه های پنهان و تعیین روابط میان متغیرها اجرا شد. شاخص KMO کفایت نمونه گیری را تایید کرد و آزمون بارتلت نیز معناداری ماتریس همبستگی را نشان داد. تنها عواملی که مقدار ویژه آن ها بیش از ۱ و بار عاملی شان بیش از ۰٫۴ بود، در مدل نهایی حفظ شدند. در گام دوم، تحلیل اهمیت–عملکرد به کار رفت تا شکاف میان «اهمیت ادراکی» و «عملکرد واقعی» مولفه های مرتبط با هویت تاریخی و منظر فرهنگی مشخص شود. تحلیل ها با استفاده از نرم افزار SPSS انجام شد و یافته ها مبنای ارائه اولویت های مدیریتی و راهبردهای عملی پژوهش قرار گرفتند.یافته ها: یافته های پژوهش نشان داد هویت تاریخی و منظر فرهنگی مهم ترین عوامل شکل دهنده تجربه گردشگران مراغه هستند و ساختاری یکپارچه مبتنی بر خوانایی تاریخی، روایت هویتی، انسجام بصری، تمایز هویتی، کیفیت تجربه فضا و نمادهای شهری ایجاد می کنند. نتایج تحلیل اهمیت–عملکرد نشان داد بسیاری از این شاخص ها، با وجود اهمیت بالا، از عملکرد مطلوب برخوردار نیستند و به ویژه روایت هویتی، روایت فضایی، تمایز هویتی و نشانه گذاری شهری نیازمند اقدام فوری اند. در مقابل، خوانایی تاریخی، خوانایی منظر و تصویر مقصد عملکرد قابل قبولی دارند. این یافته ها تاکید می کند که توسعه گردشگری مراغه مستلزم سازمان دهی روایت محور و منسجم عناصر هویتی و منظری است. نتیجه گیری: نتیجه گیری پژوهش نشان می دهد توسعه گردشگری شهری مراغه زمانی حاصل می شود که هویت تاریخی و منظر فرهنگی در قالب روایتی یکپارچه، خوانا و منسجم سامان یابند. تقویت انسجام بصری، بازطراحی نظام نشانه گذاری، ارتقای کیفیت روایت هویتی و بهبود تجربه فرهنگی گردشگران از ضرورت های اصلی هستند. نتایج تاکید می کند که موفقیت برنامه ریزی گردشگری در مراغه وابسته به مدیریت هماهنگ عناصر هویتی و منظری و بازنمایی آن ها در چارچوب تجربه ای منسجم است.

کلیدواژه ها:

هویت تاریخی ، منظر فرهنگی ، گردشگری شهری ، شهر مراغه