بررسی تاثیر پدیده زوال بر پویایی تغذیه و الگوی بازانتقال عناصر غذایی بین برگ ها و سرشاخه های گونه بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl) (پژوهش موردی: منطقه چنار بگالی استان لرستان)

مقدمه و هدف: گونه شاخص جنگل­های زاگرس، بلوط ایرانی (.Quercus brantii Lindl)، به دلیل پدیده زوال با تهدید جدی مواجه شده است. زوال به­عنوان فرآیندی پیچیده و چند­عاملی، موجب کاهش تدریجی سلامت درختان از طریق اختلال در جذب آب و عناصر غذایی می شود. این پدیده با نشانه هایی مانند زردی تاج، ریزش شاخه ها و ظهور جوانه های نابجا همراه است. آنجا که زوال بر پویایی عناصر غذایی در خاک و بافت های گیاهی تاثیر می گذارد، بررسی بازانتقال عناصر (مانند نیتروژن، فسفر و پتاسیم) بین برگ ها و سرشاخه ها در پایه های سالم و زوال یافته، به­ عنوان شاخصی کلیدی برای ارزیابی سلامت درختان مطرح می شود. پژوهش های پیشین نشان داده اند که غلظت عناصر غذایی در درختان سالم به طور معناداری بیشتر از درختان مبتلا به زوال است و این پدیده بر جوامع میکروبی خاک و چرخه های بیوژئوشیمیایی نیز تاثیر مستقیم دارد. این پژوهش با هدف ارزیابی تاثیر زوال بر بازانتقال عناصر غذایی در بلوط ایرانی و ارتباط آن با دسترس­پذیری خاک در منطقه چنار بگالی استان لرستان انجام شد. فرضیه های اصلی شامل ارتباط مستقیم بین بازانتقال عناصر در بافت های گیاهی و خاک، رابطه غلظت عناصر با دسترس پذیری خاک، و تاثیر معنادار زوال بر بازانتقال عناصر بودند. یافته های این بررسی می تواند به درک سازوکار های زوال و ارائه راهکارهای حفاظتی کمک شایانی کند.مواد و روش ها: منطقه مورد بررسی این پژوهش، شورآب چنار بگالی در جنگل های دادآباد استان لرستان با مختصات جغرافیایی ۳۳ درجه و  ۲۰ دقیقه و ۳۲ ثانیه شمالی و ۴۸ درجه و ۱۵ دقیقه و ۴۰ ثانیه شرقی و مساحت ۶۰ هکتار است. این منطقه با اقلیم بسیار مرطوب (بر اساس روش دومارتن) از تنوع مزواقلیمی قابل­توجهی برخوردار است، به طوری که جهت های مختلف شیب، شرایط آب و هوایی متفاوتی را نشان می دهند. خاک های منطقه بیشتر لومی-رسی و مشتق شده از سنگ های آهکی است. متوسط بارندگی سالانه در این منطقه ۵۱۰ میلی متر و دما بین ۶۰/۱۴- تا ۰۰/۴۷ درجه سانتی گراد متغیر است. در این پژوهش، نمونه برداری از پایه های بلوط شاخه زاد سالم و زوال یافته در چهار طبقه خشکیدگی (سالم، خشکیدگی کم، خشکیدگی متوسط و خشکیدگی زیاد) با استفاده از ۱۰ قطعه­نمونه مستطیلی (۱۰/۰ هکتاری) به روش تصادفی انتخابی انجام شد. در هر قطعه، چهار درخت همگن از نظر ویژگی های کمی (قطر، ارتفاع و تاج پوشش) انتخاب و نمونه های برگ و سرشاخه از چهار جهت تاج در دو بازه زمانی (فروردین و آذر ۱۴۰۲) جمع آوری شد. پس از خشک کردن نمونه ها در آون (با دمای ۶۵ درجه سانتی گراد در مدت زمان ۷۲ ساعت)، پودرشدن آن ها توسط آسیاب و غلظت عناصر غذایی (نیتروژن، فسفر و پتاسیم) در آزمایشگاه گروه جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه لرستان اندازه­گیری شد. برای تجزیه و تحلیل داده ها از آزمون آنالیز واریانس دو­طرفه در سطح احتمال یک­درصد استفاده شد و مقایسه میانگین ها با استفاده از آزمون چنددامنه ای دانکن انجام شد.یافته ها: نتایج تجزیه واریانس دوطرفه نشان داد که اثر اصلی زوال، بافت گیاهی و برهم­کنش آنها بر غلظت نیتروژن، فسفر و پتاسیم در هر دو مرحله ابتدایی و انتهایی دوره رشد در سطح احتمال یک درصد معنی دار بود. زوال به طور معنی داری غلظت این عناصر را در برگ و سرشاخه کاهش داد، به طوری­که بیشترین کاهش نیتروژن در سرشاخه با خشکیدگی بیش از ۵۰ درصد و بیشترین کاهش فسفر در برگ با خشکیدگی مشابه مشاهده شد. همچنین، پتاسیم سرشاخه به طور معنی داری بیشتر از برگ بود، اما زوال سبب کاهش ۳۲/۱ تا ۶۱/۳ برابری این مشخصه در بافت های آسیب دیده شد. بازانتقال عناصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم با افزایش شدت زوال کاهش یافت و در غلظت این عناصر در سرشاخه نسبت به برگ بالاتر بود. همبستگی مثبت و معنی داری بین بازانتقال نیتروژن برگ با اسیدیته، کربن آلی و نیتروژن خاک در ابتدای دوره رشد شناسایی شد، در حالی که در انتهای دوره، تنها همبستگی با نیتروژن خاک حفظ شد. مدل های رگرسیونی نیز تاثیر متغیرهای خاک بر بازانتقال عناصر را تایید کردند. این یافته ها نشان می دهد که زوال نه تنها غلظت عناصر غذایی را کاهش می دهد، بلکه کارایی بازانتقال آنها را نیز تحت تاثیر قرار می دهد، که این امر می تواند پیامدهای مهمی برای مدیریت تغذیه گیاهی در شرایط تنش داشته باشد.نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان داد زوال موجب کاهش غلظت عناصر غذایی در بافت برگ و سرشاخه شد و با افزایش شدت زوال، غلظت این عناصر به شدت کاهش پیدا کرد. زوال همچنین بر بازانتقال خالص عناصر غذایی نیتروژن، فسفر و پتاسیم نیز تاثیر داشت و با افزایش شدت زوال باز انتقال خالص عناصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم به طور زیادی کاهش پیدا کرد. شرایط آب و هوایی متفاوت، کمبود رطوبت خاک، بازانتقال عناصر غذایی از سرشاخه به برگ، از مهم ترین دلایل این تغییرها است.

کلیدواژه ها:

خشکیدگی بلوط ، فسفر ، کربن آلی ، نیتروژن