مطالعه نقش خودکارآمدی و مدیریت بار شناختی در محیط های یادگیری هوشمند

تحولات شتابان فناوری های دیجیتال و گسترش محیط های یادگیری هوشمند، چشم انداز آموزش را به طور بنیادین دگرگون کرده و مفاهیم سنتی یاددهی–یادگیری را با چالش ها و فرصت های نوینی مواجه ساخته است. در این میان، دو سازه کلیدی «خودکارآمدی» و «مدیریت بار شناختی» به عنوان متغیرهای روان شناختی شناختی محوری، نقش تعیین کننده ای در تبیین کیفیت یادگیری، پایداری انگیزشی، عملکرد تحصیلی و تعامل اثربخش یادگیرندگان و معلمان با فناوری های هوشمند ایفا می کنند. هدف اصلی این مقاله، مطالعه تحلیلی و تلفیقی نقش خودکارآمدی و مدیریت بار شناختی در محیط های یادگیری هوشمند و بررسی چگونگی تعامل این دو سازه در ارتقای اثربخشی آموزشی است.این پژوهش با رویکردی تحلیلی مفهومی و مبتنی بر مرور نظام مند ادبیات نظری و تجربی، به تبیین جایگاه خودکارآمدی در چارچوب نظریه شناختی اجتماعی بندورا و ارتباط آن با سازوکارهای تنظیم شناختی، انگیزشی و هیجانی در محیط های یادگیری فناورمحور می پردازد. در ادامه، نظریه بار شناختی و مولفه های سه گانه آن شامل بار شناختی درونی، بار شناختی بیرونی و بار شناختی سازنده، در بستر محیط های یادگیری هوشمند مورد واکاوی قرار می گیرد و نشان داده می شود که چگونه طراحی نامناسب فناوری های آموزشی می تواند منجر به افزایش بار شناختی مخرب و کاهش عملکرد یادگیرندگان شود.یافته های تحلیلی مقاله نشان می دهد که خودکارآمدی به عنوان یک متغیر میانجی و تعدیل گر، نقش اساسی در مدیریت موثر بار شناختی ایفا می کند؛ به گونه ای که یادگیرندگان با سطح بالای خودکارآمدی، توانایی بیشتری در راهبردهای خودتنظیمی، انتخاب راهبردهای شناختی کارآمد، مقابله با پیچیدگی های فناورانه و کنترل فشار شناختی ناشی از محیط های یادگیری هوشمند دارند. از سوی دیگر، محیط های یادگیری هوشمند در صورتی می توانند به افزایش خودکارآمدی منجر شوند که مبتنی بر اصول طراحی شناخت محور، شخصی سازی آموزشی، بازخورد هوشمند و کاهش بار شناختی غیرضروری طراحی شده باشند.در این مقاله همچنین نقش معلمان به عنوان طراحان و تسهیل گران یادگیری در محیط های هوشمند برجسته می شود و تاکید می گردد که توانمندسازی معلمان در حوزه طراحی آموزشی مبتنی بر مدیریت بار شناختی و تقویت خودکارآمدی حرفه ای، شرط لازم برای موفقیت پیاده سازی نظام های یادگیری هوشمند است. بر اساس تحلیل های ارائه شده، یک چارچوب مفهومی تلفیقی پیشنهاد می شود که در آن تعامل پویا میان خودکارآمدی فردی، راهبردهای مدیریت بار شناختی و قابلیت های هوش مصنوعی آموزشی، به عنوان موتور محرک یادگیری عمیق و پایدار عمل می کند.نتیجه گیری کلی چکیده حاکی از آن است که غفلت از مولفه های روان شناختی شناختی، به ویژه خودکارآمدی و بار شناختی، می تواند اثربخشی محیط های یادگیری هوشمند را به شدت کاهش دهد، در حالی که توجه نظام مند به این سازه ها، زمینه ساز ارتقای کیفیت یادگیری، کاهش فرسودگی شناختی، افزایش انگیزش درونی و تحقق عدالت آموزشی در بستر فناوری های نوین خواهد بود. این مقاله با ارائه دلالت های نظری و کاربردی، می تواند مبنایی برای سیاست گذاری آموزشی، طراحی برنامه های توانمندسازی معلمان و توسعه نسل آینده محیط های یادگیری هوشمند در نظام آموزشی ایران فراهم آورد.