تحلیل داستان خسرو و بهرام چوبین شاهنامه بر اساس مربع ایدئولوژیک ون دایک

الگوی مربع ایدئولوژیک یکی ازابداعات ون دایک در حوزه تحلیل گفتمان انتقادی است. براساس این الگو، نهادهای قدرت در مقام گروه خودی، از چهار اصل برای تحمیل ایدئولوژی و پوشاندن چهره حقیقت استفاده می­کنند: بیان صفات مثبت گروه خودی، بیان صفات منفی گروه دیگری، تاکیدزدایی از صفات منفی خودی و تاکیدزدایی از صفات مثبت دیگری. در این پژوهش، روایت شاهنامه از داستان بهرام چوبین و خسرو پرویز با تاکید بر بخش مجادله کلامی تحلیل شده است. یافته­ها نشان می­دهد که گروه قدرت (خسرو) از تکنیک هایی مانند قیاس، سفسطه، طفره و ابهام، اغراق و نمایشی­سازی و استعاره­سازی برای خودنمودی مثبت و دیگرنمودی منفی بهره برده است. خسرو درمقام نماینده گروه فرادست با اتکا به عناصر سلطه­گری ایدئولوژیک مانند نژاد و دین، بر نکات مثبت خود تاکید دارد و خطاهای خود را انکار می­کند، ازسویی با برجسته­سازی نکات منفی کارنامه بهرام، سعی در نادیده گرفتن شایستگی­های او دارد. یافته­ها نشان می­دهد که تدوین­گران اصلی این روایت با برجسته­سازی صفات منفی بهرام ،کمرنگ­سازی خطاهای خسرو، عدم رعایت نظام نوبت­گیری در مکالمه و اختصاص فرصت دفاع بیشتر به خسرو، در پیشبرد داستان به نفع گروه قدرت کوشیده­اند. فردوسی نیز در مقام روایتگر متاخر این داستان با تدوین­گران اصلی همسوست.

کلیدواژه ها:

شاهنامه ، خسروپرویز ، بهرام چوبین ، مربع ایدئولوژیک ، ون دایک