مرور تحلیلی نظریه های برنامه درسی پنهان و پیامدهای آن بر شکل گیری هویت دانش آموزان

برنامه درسی پنهان به عنوان یکی از تاثیرگذارترین و در عین حال مغفول مانده ترین ابعاد نظام آموزشی، شبکه ای از هنجارها، ارزش ها، باورها و روابط قدرت را در بر می گیرد که به طور ضمنی و غیرمستقیم از طریق ساختارها، قواعد و تعاملات مدرسه به دانش آموزان منتقل می شود و غالبا تاثیر آن از برنامه درسی آشکار پایدارتر و عمیق تر است. این مقاله با رویکرد مرور تحلیلی و بهره گیری از مبانی نظریه های برنامه درسی، جامعه شناسی آموزش و روانشناسی تربیتی، به واکاوی سیر تحول نظریه های برنامه درسی پنهان و پیامدهای آن بر شکل گیری هویت دانش آموزان می پردازد. یافته ها نشان می دهد نظریه های برنامه درسی پنهان در چهار پارادایم اصلی تحول یافته است: پارادایم کارکردگرایی با تاکید بر اجتماعی کردن و انتقال ارزش های مشترک، پارادایم مارکسیستی و بازتولید با تاکید بر بازتولید نابرابری های طبقاتی، پارادایم مقاومت و تضاد با تاکید بر کنشگری فعال دانش آموزان و مقاومت در برابر سلطه، و پارادایم مطالعات فرهنگی و پساساختارگرایی با تاکید بر هویت های سیال، چندگانه و ساخته شده در گفتمان. برنامه درسی پنهان از طریق چهار مولفه اصلی بر شکل گیری هویت دانش آموزان تاثیر می گذارد: مولفه های ساختاری (ساختار سلسله مراتبی مدرسه، نظام ارزشیابی، قوانین انضباطی، معماری و فضای فیزیکی)، مولفه های تعاملی (کیفیت رابطه معلم-دانش آموز، تعامل با همسالان، زبان و گفتمان کلاسی)، مولفه های محتوایی (شکاف میان برنامه رسمی و پنهان، کلیشه های جنسیتی و قومی در کتاب های درسی، نادیده انگاری صداهای به حاشیه رانده شده)، و مولفه های روش شناختی (روش های تدریس معلم محور، نظام تشویق و تنبیه، ارزشیابی کمی و رتبه بندی). پیامدهای برنامه درسی پنهان بر هویت یابی دانش آموزان در پنج حوزه قابل تحلیل است: هویت اجتماعی و طبقاتی (بازتولید موقعیت طبقاتی، شکل گیری سرمایه فرهنگی)، هویت جنسیتی (بازتولید کلیشه های جنسیتی، نابرابری فرصت ها)، هویت قومی و فرهنگی (طرد یا به حاشیه رانی فرهنگ های غیررسمی)، هویت دینی و اخلاقی (شکاف میان ارزش های اعلامی و اجرایی)،

کلیدواژه ها:

برنامه درسی پنهان ، هویت دانش آموزان