معلم و نقش او در توسعه فرهنگ مطالعه در مدارس

زمینه و هدف: فرهنگ مطالعه به مثابه یکی از شاخص های اصلی توسعه انسانی و سرمایه فرهنگی جوامع، ریشه در نخستین تجربه های یادگیری کودکان در خانواده و مدرسه دارد. در این میان، معلم به عنوان مهم ترین کنشگر نظام آموزشی و تاثیرگذارترین الگوی رفتاری دانش آموزان، نقشی بی بدیل و چندوجهی در توسعه و ترویج فرهنگ مطالعه در مدارس ایفا می کند. بااین حال، شواهد پژوهشی متعدد از غفلت نظام مند از این نقش حیاتی، کاهش سرانه مطالعه در میان دانش آموزان ایرانی، و فاصله عمیق میان گفتمان ترویج مطالعه و واقعیت های کلاس های درس حکایت دارند. پژوهش حاضر با هدف مرور نظام مند پژوهش های داخلی و خارجی در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵، به واکاوی نقش معلم در توسعه فرهنگ مطالعه در مدارس و شناسایی ابعاد، راهبردها، چالش ها و شکاف های پژوهشی این حوزه پرداخته است.مرور نظام مند حاضر نشان می دهد که معلم مهم ترین و تاثیرگذارترین عامل در توسعه فرهنگ مطالعه در مدارس است؛ عاملی که نقش او از «آموزگار مهارت های خواندن» به «مبلغ و الگوی عشق به مطالعه» ارتقا یافته است. بااین حال، نظام آموزشی ایران نه تنها از این ظرفیت عظیم بهره برداری نمی کند، که با غفلت از تربیت معلم کتاب خوان، حذف تدریجی کتابخانه های کلاسی، فشار محتوای درسی، و نادیده انگاری مطالعه آزاد در برنامه درسی، خود به بزرگ ترین مانع در مسیر توسعه فرهنگ مطالعه تبدیل شده است. مرور نظام مند حاضر، با آشکارساختن ابعاد مغفول نقش معلم و ارائه تصویری یکپارچه از راهبردها، شایستگی ها، چالش ها و شکاف های پژوهشی، افق های تازه ای را برای بازاندیشی در نقش معلم، بازنگری در برنامه های درسی تربیت معلم، و طراحی سیاست های اثربخش ترویج مطالعه در مدارس ایران می گشاید.

کلیدواژه ها:

فرهنگ مطالعه ، ترویج خواندن ، معلم ، نقش معلم ، کتابخوانی ، مطالعه آزاد ، مطالعه ترویجی ، سوادآموزی.