تحلیل تاریخی-فلسفی محتوای درسی مدارس ایران و پیامدهای آن برای پرورش تفکر انتقادی و آگاهی تاریخی دانش آموزان

درس تاریخ در نظام آموزشی، نقشی بنیادین در شکل دهی هویت فردی و جمعی، پرورش آگاهی تاریخی و تقویت توان تفکر انتقادی دانش آموزان ایفا می کند. محتوای درسی تاریخ، صرفا مجموعه ای از وقایع گذشته نیست، بلکه بازتابی از نگرش های فلسفی، ایدئولوژیک و تربیتی حاکم بر نظام آموزشی هر جامعه به شمار می آید. در ایران، محتوای درسی تاریخ مدارس همواره تحت تاثیر تحولات سیاسی، فرهنگی و فکری قرار داشته و این امر بر نحوه روایت گذشته و اهداف آموزشی آن اثرگذار بوده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تاریخی–فلسفی محتوای درسی تاریخ مدارس ایران و بررسی پیامدهای آن برای پرورش تفکر انتقادی و آگاهی تاریخی دانش آموزان انجام شده است. این مطالعه با رویکردی تحلیلی–تفسیری تلاش دارد مبانی فلسفی حاکم بر گزینش محتوا، شیوه روایت رویدادهای تاریخی و نوع نگاه به کنشگران تاریخی را مورد بررسی قرار دهد. داده های پژوهش از طریق تحلیل اسناد برنامه های درسی و کتاب های تاریخ دوره متوسطه گردآوری و با بهره گیری از روش تحلیل محتوای کیفی تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد که غلبه رویکرد توصیفی، خطی و حافظه محور در محتوای درسی تاریخ، زمینه محدودی برای پرورش تفکر انتقادی فراهم کرده و آگاهی تاریخی دانش آموزان را عمدتا در سطح انتقال اطلاعات نگه داشته است. نتایج همچنین حاکی از آن است که کم توجهی به چندصدایی تاریخی، تحلیل علی رویدادها و پیوند گذشته با مسائل معاصر، موجب کاهش توان تحلیل تاریخی در دانش آموزان شده است. در پایان، بر ضرورت بازنگری فلسفی در محتوای درسی تاریخ با تاکید بر رویکرد انتقادی و تحلیلی تاکید می شود.

کلیدواژه ها:

آموزش تاریخ ، تفکر انتقادی ، آگاهی تاریخی ، تحلیل فلسفی برنامه درسی