بازآفرینی یکپارچه بافت تاریخی اراک: تلفیق حفاظت میراث فرهنگی با توسعه پایدار گردشگری شهری

زمینه و هدف: بافت تاریخی شهر اراک، متشکل از بازار سنتی، گذرها، خانه های تاریخی و عناصر شاخصی چون حمام چهارفصل، به عنوان گنجینه ای از هویت و حافظه جمعی شهر، امروزه با چالش هایی نظیر فرسودگی کالبدی، تخلیه جمعیتی، نبود فعالیت های اقتصادی پویا و عدم خوانایی در نظام شهری معاصر مواجه است. این پژوهش با هدف ارائه الگویی برای بازآفرینی یکپارچه این بافت، با رویکردی مبتنی بر توسعه گردشگری فرهنگی-تاریخی به عنوان موتور محرکه اقتصادی و اجتماعی، انجام شده است.روش پژوهش: این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد توسعه ای-کاربردی انجام شده است. داده ها از طریق مطالعات کتابخانه ای (اسناد تاریخی، طرح های مصوب)، مشاهده میدانی نظام مند (برداشت کالبدی و فعالیتی) ، پیمایش (توزیع ۲۰۰ پرسشنامه بین ساکنان، کسبه و گردشگران) و مصاحبه عمیق با ۱۵ نفر از خبرگان (متولیان میراث فرهنگی، سرمایه گذاران بخش خصوصی، معماران مرمت گر و جامعه شناسان شهری) گردآوری شد. برای تحلیل داده ها از روش های تحلیل SWOT، تحلیل نقشه های شناختی (Cognitive Mapping) و تحلیل محتوای کیفی استفاده شده است.یافته ها: یافته ها نشان می دهد بافت تاریخی اراک علی رغم دارا بودن پتانسیل های بالای میراثی (نظم فضایی منحصر به فرد، ارزش های معماری قاجاری و پهلوی اول) و موقعیت ممتاز مرکزی در شهر، از ضعف های مدیریتی شدید (پراکندگی مسئولیت، ضعف سرمایه گذاری)، مشکلات کالبدی (تخریب، ناسازگاری کاربری ها، نبود زیرساخت های گردشگری) و چالش اجتماعی (پیری جمعیت، ناامنی ادراک شده در شب) رنج می برد. پرسش نامه ها حاکی از استقبال بالای گردشگران از تجربه های اصیل فرهنگی و خرید صنایع دستی است.نتیجه گیری و پیشنهادات: موفقیت بازآفرینی بافت تاریخی اراک در گرو عبور از نگاه تک بعدی «مرمت ابنیه» و حرکت به سمت برنامه ریزی یکپارچه فضایی-اقتصادی-اجتماعی است. پیشنهادات کلیدی شامل: ۱) تدوین طرح مدیریت یکپارچه برای محدوده تاریخی با محوریت شهرداری و مشارکت ذی نفعان، ۲) طراحی مسیرهای گردشگری موضوعی (مسیر بازار و پیشه وران، مسیر خانه های تاریخی، مسیر غذاهای محلی)، ۳) ایجاد «شبکه موزه های زنده» با تبدیل خانه های تاریخی به اقامتگاه های بوم گردی، کارگاه های صنایع دستی و نمایشگاه های تعاملی، و ۴) بازطراحی فضاهای عمومی و مبلمان شهری با الهام از الگوهای بومی است. این راهبردها می تواند بافت تاریخی را از یک «موزه منجمد» به یک «محله زنده و اقتصادی» تبدیل کند.

کلیدواژه ها:

ازآفرینی شهری ، بافت تاریخی ، گردشگری فرهنگی ، اراک ، مدیریت یکپارچه ، میراث صنعتی ، اقتصاد شهری.